En kısa tanım
Hikâye, bir varlığın zaman içinde yaşadığı anlamlı değişimin düzenlenerek aktarılmasıdır.
Bu tanımın parçaları:
- Varlık: İnsan, topluluk, hayvan, kurum, nesne, şehir veya fikir olabilir.
- Zaman: Bir “önce” ve “sonra” vardır.
- Değişim: Dış dünyada, ilişkilerde, bilgide, duyguda, statüde veya inançta gerçekleşebilir.
- Anlam: Olaylar rastgele sıralanmaz; aralarında seçilmiş bir bağ kurulur.
- Aktarım: Aynı olay farklı biçimlerde anlatılabilir.
Hikâye olmayan ifade
Deniz sabah uyandı. Kahve içti. Otobüse bindi. İşe gitti.
Burada olay dizisi vardır ama anlamlı bir değişim, amaç veya gerilim yoktur.
Hikâyeye dönüşmüş hâli
Deniz, istifa mektubunu cebine koyup her sabah bindiği otobüse bindi. Son durakta ofise yürümek yerine, on yıldır önünden geçtiği konservatuvarın kapısında indi.
Şimdi amaç, seçim, risk ve değişim olasılığı vardır.
Hikâye, olay örgüsü ve anlatım farkı
Bu üç kavram sık karıştırılır:
- Hikâye: Kurgusal dünyada gerçekten meydana gelen bütün olaylar.
- Olay örgüsü: Bu olayların neden-sonuç ilişkisiyle seçilip düzenlenmiş hâli.
- Anlatım/söylem: Olay örgüsünün izleyiciye hangi sırayla, kimin bakışından, hangi üslupla sunulduğu.
Örnek olaylar:
- Bir adam bir anahtar bulur.
- Anahtarın kayıp kardeşine ait olduğunu öğrenir.
- Terk edilmiş eve gider.
- Kardeşinin yıllardır yaşadığını keşfeder.
Olay örgüsü kronolojik olabilir. Fakat anlatım, terk edilmiş evdeki karşılaşmayla başlayıp anahtarın bulunmasına geri dönebilir. Olaylar aynı kalır; merakın biçimi değişir.
“Ne oldu?” ile “Bu ne anlama geliyor?”
Zayıf anlatı yalnızca ne olduğunu aktarır. Güçlü anlatı, olayların karakter için ne anlama geldiğini hissettirir.
“Sınavı kaybetti.” olaydır. “Ailesinin sevgisini başarıya bağlayan genç sınavı kaybetti.” hikâye potansiyelidir.
Anlam, olayın kendisinden değil; olay ile karakterin arzusu, korkusu, geçmişi ve değerleri arasındaki ilişkiden doğar.