Komedi

Açılış sahnesi

Bir adam telefonda konuşuyor.

"Ben çok sakin bir insanım" diyor. "Beni hiçbir şey germez."

Bunu söylerken masanın üzerindeki kâğıtları üçüncü kez üst üste diziyor. Kalemi yerine koyuyor, bir milim kaydırıyor, tekrar koyuyor. Karşı taraf bir şey söylüyor, adam gülümsüyor ve kalemi kırıyor.

"Gerçekten" diyor. "Hiç sorun değil."

Kimse şaka yapmadı. Kelime oyunu yok, sürpriz yok, gülünç bir olay yok.

Ama bir mesafe var: adamın kendisi hakkında inandığı şey ile davranışının gösterdiği şey arasında.

Ve komedinin neredeyse tamamı o mesafede.

Şimdi mesafeyi kapat. Adam "biraz gerginim" desin ve kalemi kırsın. Sahne artık komik değil, sadece bilgi.

Komedi çoğu zaman karakterin kendisi hakkında inandığı şey ile davranışının gösterdiği şey arasındaki mesafeden doğar.

Bu ders o mesafeyi kurmayı ve büyütmeyi öğretiyor.

Bu derste ne olacak

Önce kör noktayı açacağız — komedinin merkezi burası. Sonra uyumsuzluğu konuşacağız: beklentinin nasıl kırıldığı. Ardından statü ve statü değişimine geleceğiz. Sonra tekrarı ve üçüncü vuruşu kuracağız — komedinin en güvenilir ritim aracı. Ardından yanlış anlamayı ve tek kuralını göreceğiz. Sonra gerilim ve boşalma mekaniğini konuşacağız. Ardından sözel ritmi açacağız: hangi kelime nereye. Sonra hedef seçimini konuşacağız — kime gülünüyor. Son olarak komedinin final biçimini kuracağız. On örnekten tiyatrodan sinemaya, sahne komedisinden afet mizahına bunları izleyeceğiz.

Sıfır noktası

Birinin tökezlemesini düşün.

Sokakta yürüyen biri takılıyor, kollarını savuruyor ve doğruluyor. İnsanlar gülüyor.

Komedi buymuş gibi görünüyor: beklenmedik bir düşüş.

Şimdi benzetmenin kırıldığı iki yeri söyleyeyim.

Birincisi: tökezleyen kişi gerçekten yaralanırsa kimse gülmüyor. Yani gülmenin şartı, sonucun taşınabilir olması.

İkincisi ve asıl olanı: en çok gülünen tökezleme, o kişinin bir saniye önce çok kurumlu yürüdüğü tökezleme. Sıradan yürüyen birinin takılması komik değil; ayağını yere basa basa, kendinden emin yürüyen birinin takılması komik.

Yani düşüş komik değil, düşüşten önceki iddia komik hâle getiriyor.

Ve bu bütün dersin özeti: komedide her kurulum bir iddia, her karşılık o iddianın çürütülmesi.

Mekanizma

Kör nokta

Komedinin merkezi burası ve şu üç sonucu doğuruyor.

Bir: sürekli kaynak. Bir kör nokta bir kez kurulduğunda her sahnede yeniden iş yapıyor. Şaka bulmak gerekmiyor; kişiyi bir duruma sokmak yeterli.

İki: sempati. Okur kör noktayı görüyor, karakter görmüyor. Bu asimetri gülmeyi üretiyor ama aynı zamanda şefkat de üretiyor — çünkü herkesin bir kör noktası var.

Üç: yapı. Komedinin olay örgüsü, kör noktayı sınayan durumlar dizisi olarak kurulabiliyor.

Ve tasarımı basit: karakterin kendisi hakkındaki cümlesini yaz, sonra o cümleyi yalanlayacak bir davranış ver.

Uyumsuzluk

Kaynağımızın ilk aracı: beklentinin uyumsuz biçimde kırılması.

Mekanizma iki adımlı. Zihin bir örüntü kuruyor; metin başka bir örüntüyle karşılık veriyor.

Üç uyumsuzluk türü var.

Ölçek uyumsuzluğu. Küçük mesele büyük tepki alıyor ya da tersi. Bir cenazede kimin nereye park ettiğini tartışmak.

Kayıt uyumsuzluğu. Bir durumun dili başka bir duruma ait. Bir kavgayı toplantı diliyle yönetmek.

Rol uyumsuzluğu. Kişi bulunduğu yere ait değil ve bunun farkında değil.

Bir uyarı: uyumsuzluk tek başına şaşırtır, güldürmez. Güldüren şey uyumsuzluğun bir kişiye ait olması — yani kör noktayla birleşmesi.

Statü ve statü değişimi

Komedinin en teknik aracı bu.

Her sahnede kimin üstte kimin altta olduğu belli. Statü, seksen üçüncü derste konuştuğumuz göstergelerle okunuyor: kim kimi bekletiyor, kim soru sorabiliyor, kim konuyu değiştiriyor.

Komedi bu düzeni oynatıyor. Üç hamle var.

Düşüş. Yüksek statüdeki kişi düşüyor. En eski ve en güvenilir komedi hareketi.

Yükseliş. Alttaki kişi bir anda üste geçiyor.

Takas. İkisi sahne ortasında yer değiştiriyor ve ikisi de bunu fark etmiyor.

Üçüncüsü en verimlisi ve en zoru. Bir sahne yazarken kontrol şu: sahne başında ve sonunda kim üstte? Cevap aynıysa sahne muhtemelen komik değil.

Tekrar ve üçüncü vuruş

Neden üç? Çünkü bir örüntü kurmak için en az iki tekrar gerekiyor; üçüncüsü ise kırılma için ilk fırsat.

Birinci: örüntüyü kurar. Okur kaydeder.

İkinci: örüntüyü doğrular. Okur artık bekliyor.

Üçüncü: ya sapar ya abartır. Gülme burada çıkıyor.

İki kullanım biçimi var: sapma — üçüncüsü tamamen başka bir şey; ve tırmanma — üçüncüsü aynı şeyin dayanılmaz derecede büyük hâli.

Ve uzun mesafede çalışan bir biçimi daha var: aynı şaka metnin başında, ortasında ve sonunda tekrarlanıyor. Sonuncusu artık gülme değil, tanıma üretiyor. Bir dizinin en sevilen anları genellikle bunlar.

Yanlış anlama

Komedinin en kolay ve en çok kötüye kullanılan aracı.

Tek kuralı var: yanlış anlama, karakterin karakterinden doğmalı.

Yani iki kişi birbirini yanlış anlıyorsa, sebebi bilgi eksikliği değil, her birinin dünyayı kendi kör noktasından okuması olmalı.

Bilgi eksikliğine dayanan yanlış anlama iki sorun üretiyor. Birincisi: tek bir cümleyle çözülebiliyor ve okur "niye söylemiyor" diye sıkılıyor. İkincisi: karakter hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Kör noktadan doğan yanlış anlamada ise karakterler doğruyu duysa bile anlamıyor. Ve bu hem daha komik hem daha uzun süre taşıyor.

Gerilim ve boşalma

Komedi ile gerilimin aynı mekanikten çalıştığını fark etmek, bu dersin en kullanışlı bilgisi.

İkisi de birikme ve boşalma üzerine kurulu. Fark, boşalmanın yönünde: gerilimde tehlike gerçekleşiyor ya da atlatılıyor; komedide birikme uygunsuz bir yerden boşalıyor.

Pratik sonuç: komedi sahneleri de gerilim sahneleri gibi yazılıyor. Baskı artıyor, seçenekler daralıyor, karakter sıkışıyor.

Ve bir kural: komedi karakterine acı çektirmekten korkma. Sıkışmayan karakter komik olmuyor. Sınır şu — bedel taşınabilir kalmalı; kalıcı ve gerçek bir zarar geldiğinde tür değişiyor.

Sözel ritim

Sözün kendisiyle ilgili birkaç somut kural.

Vurgulu kelime sona. Cümlenin en beklenmedik kelimesi en sonda durmalı. "Kardeşim düğünde bir tabanca çıkardı" ile "Düğünde kardeşim bir tabanca çıkardı" aynı cümle değil.

Kısalık. Fazla kelime, gülmeyi öldüren tek şey. Bir replikten çıkarılabilecek her kelime çıkarılmalı.

Sessizlik. Karşılıktan sonra bir boşluk gerekiyor; okur ya da izleyici gülmek için yer istiyor. Yetmiş altıncı derste konuştuğumuz susma mekaniği burada doğrudan komedi aracı.

Somutluk. Genel kelime komik değil. "Bir kuş" komik değil, "bir hindi" komik olabiliyor. Sebebi zihinsel: somut kelime görüntü üretiyor ve gülme görüntüden geliyor.

Kime gülünüyor

Hem etik hem zanaat meselesi.

Üç hedef var ve üçü üç ayrı komedi üretiyor.

Aşağıya gülmek. Zayıf konumdaki biriyle alay etmek. Anlık gülme veriyor, sonra ekşiyor ve metni yaşlandırıyor.

Yukarıya gülmek. Güçlü olanın kibrini düşürmek. En dayanıklı komedi biçimi — yüzyıllardır aynı işi yapıyor.

Kendine gülmek. Anlatıcının ya da karakterin kendi kör noktasını görünür kılması. En sıcak ve en güven veren biçim.

Zanaat açısından da fark var: aşağıya gülen komedi bir kez çalışıyor, yukarıya gülen ve kendine gülen komedi tekrar okunabiliyor.

Komedinin finali

Tür sözleşmesi burada da geçerli ve komedinin beklenen final biçimi belli: bozulan düzenin onarılması.

Ama onarım, başlangıca dönüş değil. Düzen yeniden kuruluyor — bir değişiklikle. Genellikle biri kör noktasını bir an için görüyor, ya da topluluk birini içine alıyor.

Ve komedinin en verimli son hamlesi şu: kör nokta düzelmiyor ama artık paylaşılıyor. Karakter hâlâ kendini sakin sanıyor; sadece etrafındakiler bunu sevmeyi öğrenmiş oluyor.

Örneklerden okuma

Önce kör noktanın bütün bir oyunu taşıdığı iki işe bakalım.

Şimdi statü ve uyumsuzluğun birlikte çalıştığı iki filme bakalım.

Şimdi tekrar ve ritmin sinema dilindeki karşılığına bakalım.

Son olarak komedinin gündelik ve mesleki karşılıklarına dört örnekten bakalım.

Usta katmanı

Şimdi üç ince noktaya bakalım.

Birincisi, en iyi komedi karakterleri komik olmaya çalışmıyor. Şaka yapan karakter, gülmeyi yazardan izleyiciye taşıyor ve iş bitiyor; kendini son derece ciddiye alan karakter ise okurun kendi başına gülmesine yer bırakıyor. Bir sahnede kim şaka yapıyorsa, o kişi muhtemelen komedinin merkezi değil.

İkincisi, komedi sahnelerinde asıl gerilimi tutan şey karakterin kaybedecek bir şeyinin olması. Kaybedecek şeyi olmayan karakterin sıkışması komik olmuyor, sadece gürültülü oluyor. Bu yüzden komedi kadroları genellikle bir itibarın, bir işin ya da bir sırrın etrafında kuruluyor.

Üçüncüsü, bir üretim notu. Komedi metinleri seyirci önünde ölçülüyor ve bu ölçüm başka hiçbir türde bu kadar acımasız değil; gülme ya geliyor ya gelmiyor. Deneyimli ekiplerde ilk okumadan sonra tek bir işlem yapılıyor: gülmenin geldiği yerden sonraki cümle siliniyor. Çünkü gülmenin üzerine söylenen söz duyulmuyor ve bir sonraki gülmeyi de bozuyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Birinci adım. Karakterin kendisi hakkındaki cümlesini yaz. "Ben ... bir insanım." Tek cümle.

İkinci adım. O cümleyi yalanlayan üç davranış yaz. Hiçbiri şaka olmasın, hepsi sıradan hareket olsun.

Üçüncü adım. Karakteri, kör noktasının en çok işine yaramayacağı bir duruma sok. Yer, iş ve zaman belirle.

Dördüncü adım. Sahneyi statüyle tasarla. Başında kim üstte, sonunda kim üstte? Farklı olsun.

Beşinci adım. Bir üçlü kur. Aynı yapı iki kez tekrarlansın, üçüncüsünde ya sapsın ya abartılsın.

Altıncı adım. Repliklerini sözel ritim için düzelt. Her cümlenin en beklenmedik kelimesini sona al ve çıkarılabilecek kelimeleri çıkar.

Yedinci adım. Hedefi kontrol et. Bu sahnede kime gülünüyor? Aşağıya gülüyorsan yönü değiştir.

Son kontrol. Sahneyi yüksek sesle oku ve gülmenin nerede geldiğine dikkat et. Gülmeden hemen sonraki cümleyi sil.

Kilit özet

Birincisi: komedinin merkezi kör noktadır — karakterin kendisi hakkında inandığı şey ile davranışının gösterdiği şey arasındaki mesafe.

İkincisi: uyumsuzluk üç türlüdür — ölçek, kayıt ve rol; ama tek başına şaşırtır, güldürmesi için bir kişiye ait olması gerekir.

Üçüncüsü: üçüncü vuruş komedinin en güvenilir ritim aracıdır — iki tekrar örüntüyü kurar, üçüncüsü ya sapar ya abartır.

Dördüncüsü: yanlış anlama bilgi eksikliğinden değil, karakterin kör noktasından doğmalıdır; yoksa tek cümleyle çözülür ve okuru sıkar.

Beşincisi: hedef seçimi teknik bir karardır — aşağıya gülen komedi bir kez çalışır, yukarıya ve kendine gülen komedi kalıcı olur.

Sonraki derse köprü

Komedide kaybın taşınabilir olması gerekiyordu. Şimdi kaybın taşınamaz olduğu türe geçiyoruz.

Sıradaki derste trajedi var. Ve kaynağımızın cümlesi türü tek başına özetliyor: trajedinin gücü kötü sonda değil, kaybın hem anlaşılabilir hem bir ölçüde önlenebilir görünmesinde. Karakterin değeri, kusuru, koşulları ve seçimleri nasıl birleşip geri dönüşü olmayan bir kayıp üretiyor — bunu ve seyircinin neden buna katlanabildiğini konuşacağız.