Yedi çatışma düzeyi

Açılış sahnesi

Bir taslak okuyorum. Karakter hastaneye yetişmeye çalışıyor.

Lastik patlıyor.

Yağmur başlıyor.

Telefonun şarjı bitiyor.

Yolda bir gösteri var, sokak kapalı.

Dört engel, üst üste. Ve sahne hiç gerilmiyor.

Sebebi şu: bu dördünün hiçbirinin karakterle bir alışverişi yok. Hiçbiri onu tanımıyor, hiçbiri ondan bir şey istemiyor. Bunlar aksilik.

Şimdi tek bir değişiklik yapalım. Yolu kapatan gösterinin başında, yıllar önce onun ihbar ettiği adam duruyor.

Aynı engel. Ama artık iki tarafın da bir amacı var.

Engel bir zorluktur. Çatışma, iki tarafın da bir şey istediği durumdur. Aradaki fark, sahnenin gerilip gerilmemesidir.

Bu ders çatışmanın nerede durduğunu ve kaç ayrı düzeyde çalıştığını öğretiyor.

Bu derste ne olacak

Önce engel ile çatışmayı ayıracağız; bu ayrım, düz kalan sahnelerin çoğunun tek sebebidir. Sonra çatışmanın yedi düzeyini tek tek açacağız — kişiden kendine, topluma, doğaya, teknolojiye, kadere ve sistemlerin birbiriyle çarpışmasına kadar. Ardından asıl işe geleceğiz: bu düzeyleri birbirine bağlamak. Çünkü güçlü anlatıları ayıran şey hangi düzeyi seçtikleri değil, düzeyler arasında kurdukları bağ. Son olarak çatışma merdivenini kuracağız — direncin nasıl artırılacağını gösteren beş aşamalı bir alet. On üç örnekten filmden destana, tiyatrodan gazeteciliğe bunları izleyeceğiz. Ders bittiğinde kendi hikâyenin çatışma sistemini çizebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir ezgi düşün.

Aynı ezgiyi üç ayrı perdeden çalabilirsin. Kalın telde, orta perdeden, en ince telden. Notalar aynı, duyulan şey farklı.

Ve üçünü aynı anda çalarsan ortaya tek bir ses çıkar — daha kalın, daha dolu bir ses. Üç ayrı melodi değil; aynı melodinin üç katmanı.

Çatışma düzeyleri de böyle çalışır. Bir hikâyede aynı gerilim, karakterin içinde bir kez, iki kişi arasında bir kez, toplumun tamamında bir kez çalar. Üçü de aynı şeyi söyler, üç ayrı ölçekte.

Şimdi benzetmenin kırıldığı yeri söyleyeyim. Müzikte oktavlar matematiksel olarak birbirinin aynıdır; çatışmada değil. Bir düzeyde çözülen şey diğerinde çözülmeyebilir ve genelde çözülmez de. Karakter kendi içindeki meseleyi halleder ama toplumsal düzey aynı kalır. Bu bir tutarsızlık değil; en dürüst finaller genelde tam olarak böyle biter.

Mekanizma

Engel mi, çatışma mı

Ayrım tek soruyla yapılır.

Karşı tarafın da bir amacı var mı?

Yoksa engel. Lastik patlar, yağmur yağar, otobüs geç kalır. Bunlar hikâyede bulunabilir ve bulunmalıdır da; ama gerilim üretmezler, sadece süre üretirler.

Varsa çatışma. Ve o amaç seninkiyle çarpıştığı anda sahne kendiliğinden gerilir; kimsenin sesini yükseltmesine gerek kalmaz.

Bu ayrımın en pratik sonucu şu: bir sahne düz geliyorsa, önce karşı tarafa bak. Çoğu zaman eksik olan gerilim değil, karşı tarafın isteğidir.

Not: doğa ve kaza da çatışma malzemesi olabilir — ama ancak karakterin kararlarıyla ilişkilendiğinde. Bunu birazdan dördüncü düzeyde açacağız.

Yedi düzey

Bir — Kişi ile kişi. İki karakterin amaçları çarpışır. En görünür, en kolay yazılan düzey. Riski de burada: hikâye bu düzeyde kalırsa mesele bir kişilik meselesine iner.

İki — Kişi ile kendi. Arzu, korku, suçluluk ya da iki değer karakterin içinde çarpışır. Bu düzeyin zorluğu görünmez olması; dışarıdan bir eylemle gösterilmesi gerekir.

Üç — Kişi ile toplum. Gelenek, yasa, sınıf, kurum ya da norm direnir. Bu düzeyde karşı tarafta tek bir kişi yoktur; olan şey bir beklentidir.

Dört — Kişi ile doğa. Afet, hastalık, coğrafya, hayatta kalma. Doğanın bir amacı yoktur ve tam olarak bu yüzden zordur: gerilim, doğanın niyetinden değil karakterin kararlarından çıkmak zorundadır.

Beş — Kişi ile teknoloji. Kontrol, bağımlılık, gözetim ya da bir aracın istenmeyen sonuçları. Bu düzeyin en sık yapılan hatası aracı kötü niyetli göstermek; oysa asıl mesele genelde aracın tarafsız işleyişidir.

Altı — Kişi ile kader ya da anlamsızlık. Kaçınılmazlık, ölüm, varoluşsal boşluk. Bu düzeyde kazanmak diye bir şey yoktur; olan şey nasıl karşılandığıdır.

Yedi — Sistem ile sistem. Ekonomi, bürokrasi, ekoloji ya da siyasal güçlerin birbiriyle çarpışması. Karakterler bu çarpışmanın içinde durur, sebebi değildir. En geniş ve en soğuk düzey; tek başına kullanıldığında okur tutunacak yer bulamaz.

Düzeyleri bağlamak

Asıl iş burada.

Bir anlatıyı güçlü kılan şey kaç düzey kullandığı değil, düzeyler arasında kurduğu bağdır. Bağ iki yönlü olmalı.

Dıştan içe: dış çatışma, iç çatışmayı görünür kılar. Karakter dış engelle uğraşırken kendi kusuru ortaya çıkar.

İçten dışa: iç çatışma, dış çatışmada yanlış kararı seçtirir. Karakter kendi korkusu yüzünden çözümü zorlaştıran bir hamle yapar.

Tek yönlü bağ eksik kalır. Sadece dıştan içe kurulursa karakter olayların içinde sürüklenen biri olur. Sadece içten dışa kurulursa dış dünya bir dekora iner.

Ada'da ikisi birden çalışıyor. Kuyu kurudukça yardım istemek zorunlu hâle geliyor ve bu, onun güvenememesini görünür kılıyor — dıştan içe. Aynı anda, güvenemediği için işi tek başına yapmayı seçiyor ve bu seçim kuyunun onarımını geciktiriyor — içten dışa. Aynı olay iki düzeyi birden besliyor.

Bağlamanın en güvenilir yolu, aynı değeri iki ölçekte birden kullanmaktır. Ada'nın meselesi kontrol. Kişisel ölçekte kontrol, kimseye iş devretmemek demek. Toplumsal ölçekte kontrol, suyun kime ait olduğu demek. Tek kelime, iki ölçek.

Çatışma merdiveni

Beş sütunu var: karakterin taktiği, karşı hamle, artan bedel, ortaya çıkan yeni bilgi ve bunun bir sonraki aşamayı nasıl doğurduğu.

İki kuralı var.

Birinci kural: taktik değişmeli. Karakter her aşamada aynı şeyi daha yüksek sesle yapıyorsa merdiven yok, tekrar var. Merdivenin basamağı direnç değil, taktiktir.

İkinci kural: engeller birbirinden doğmalı. Kontrol sorusu şu: bu aşamadaki engel, önceki aşamadaki kararın sonucu mu, yoksa dışarıdan mı geldi?

Dışarıdan geliyorsa açılıştaki dört aksiliğe geri döndün demektir.

Düzey seçimi bir tema kararıdır

Son ve en az konuşulan nokta.

Hangi düzeyi seçtiğin, hikâyenin ne söylediğini belirler.

Aynı olayı düşün: bir kişi işten çıkarılıyor.

Kişi–kişi düzeyinde yazarsan hikâye bir müdür hakkında olur ve okur o kişiye öfkelenir.

Kişi–toplum düzeyinde yazarsan hikâye bir çalışma düzeni hakkında olur.

Sistem–sistem düzeyinde yazarsan hikâye kimsenin suçlanamadığı bir işleyiş hakkında olur ve okur öfkelenecek kimse bulamaz.

Üçü de aynı olay. Üçü de farklı şey söylüyor. Düzey seçmek, ahlaki bir seçim yapmaktır ve bunu farkında olarak yapmak gerekir.

Örneklerden okuma

Önce yedi düzeyin her birinin tek başına taşıdığı işlere bakalım.

Şimdi düzeylerin birbirine bağlandığı üç işe bakalım.

Son olarak, engellerin nasıl dizildiğine dair üç ayrı biçime bakalım.

Usta katmanı

Şimdi üç ince noktaya bakalım.

Birincisi, düzey sayısı. Bir anlatıda ikiden fazla düzeyi tam güçte çalıştırmak nadiren işe yarar. Yaygın ve sağlam kurulum şu: bir dış düzey ve bir iç düzey, birbirine bağlı. Üçüncü bir düzey eklenecekse arka planda kalmalı — duyulmalı ama öne çıkmamalı.

İkincisi, düzeyler arasında geçiş anı. Bir anlatının en güçlü anlarından biri, çatışmanın bir düzeyden diğerine atladığı andır. İki kişi arasında başlayan mesele birden bir kurumun meselesine dönüşür; ya da tersine, kocaman bir sistem meselesi birden iki kişi arasındaki bir cümleye iner. Bu geçişler tesadüf gibi görünmeli, tasarlanmış olmalı.

Üçüncüsü, bir üretim notu. Düzey seçimi doğrudan bir maliyet kararıdır. Kişi–kişi çatışması iki oyuncu ve bir odadır. Sistem–sistem çatışması kalabalık, mekân ve zaman ister. Kısıtlı bütçeli işlerin çoğu, geniş düzeyi tek bir odada temsil ederek çözer: sistemin tamamı, o sistemi temsil eden tek bir memurun masasında görünür. Bu bir kısıtlama çözümü olarak doğdu ve çoğu zaman geniş çekimden daha güçlü çıkıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Birinci adım. Yedi düzeyi kâğıda yaz. Hikâyende hangileri var, tek cümleyle işaretle. Hiçbiri olmayan düzeyleri boş bırak; hepsini doldurmak diye bir hedef yok.

İkinci adım. İşaretlediklerinden bir dış ve bir iç düzey seç. Bu ikisi senin ana ekseninin.

Üçüncü adım. Bağı iki yönlü kur. İki cümle yaz. "Dış çatışma ilerledikçe karakterin şu kusuru görünüyor." Ve: "Karakter şu korkusu yüzünden dış çatışmada şu yanlış hamleyi yapıyor." İkinci cümleyi yazamıyorsan bağ tek yönlü kalmış demektir.

Dördüncü adım. Ortak değeri bul. İki düzeyin de aynı kelimeye bağlanması gerekiyor. Kontrol, aidiyet, borç, dürüstlük — tek kelime. Bulamıyorsan iki ayrı hikâye yazıyor olabilirsin.

Beşinci adım ve asıl iş. Beş satırlık bir çatışma merdiveni çıkar. Her satırda dört alan olsun: taktik, karşı hamle, artan bedel, doğan yeni durum. Kural: her satırdaki engel, bir üstteki satırdaki taktikten doğmalı.

Son kontrol. Merdivenin taktik sütununa bak. Beş satırda beş farklı taktik yazıyorsa merdiven kurulmuş demektir. İki satırda aynı taktik varsa oradan yeniden başla.

Kilit özet

Birincisi: engel bir zorluk, çatışma iki tarafın da bir şey istediği durumdur; sahne düz geliyorsa önce karşı tarafın isteğine bak.

İkincisi: yedi düzey vardır — kişi–kişi, kişi–kendi, kişi–toplum, kişi–doğa, kişi–teknoloji, kişi–kader ve sistem–sistem.

Üçüncüsü: güçlü anlatıyı ayıran şey düzey sayısı değil, düzeyler arasındaki iki yönlü bağdır; dıştan içe görünürlük, içten dışa yanlış karar.

Dördüncüsü: çatışma merdiveninin basamağı direnç değil taktiktir ve her engel bir öncekinin kararından doğmalıdır.

Beşincisi: düzey seçmek bir tema kararıdır — aynı olay, seçilen düzeye göre bambaşka bir şey söyler.

Sonraki derse köprü

Çatışmanın nerede durduğunu belirledik. Şimdi karşı tarafa geçiyoruz.

Sıradaki derste tek bir soru var: karşı güç kendini neden haklı görüyor? Bu soruya cevap veremediğin her karşı taraf, hikâyende bir boşluk bırakır. Kendi mantığı olan bir direnç ile yazarın koyduğu bir duvar arasındaki farkı, hem yazarken hem okurken görebilir hâle geleceğiz.