Premisin dört parçası

Açılış sahnesi

Bir asansördesin. Yanındaki kişi ne yazdığını soruyor ve altı katın var.

Şu cevabı verdiğini düşün: "Şey, bir kadın var, aslında mühendis, köyüne dönüyor, ama orada bir sürü şey oluyor, bir şirket var, bir de muhtar, tam anlatması zor aslında."

Kapı açıldı. Karşındaki kişi kibarca gülümsedi ve çıktı.

Şimdi ikinci deneme: "Çocukken terk ettiği köye dönen bir su mühendisi, kuruyan tek kuyuyu kurtarmaya çalışıyor — ama bunu ancak köyün kendisine bırakması gerektiğini kabul ederek başarabilir."

İkisinde de aynı hikâye var. Birincisi anlatılamadı, ikincisi anlatıldı.

Fark yetenek değil. Fark, ikincisinde dört parçanın hepsinin bulunması.

Bir fikri tek cümlede söyleyemiyorsan, çoğu zaman sorun cümlende değil, fikrinde bir parçanın eksik olmasındadır.

Bu ders o dört parçayı ve eksik olanı nasıl bulacağını anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce premisin ne olduğunu ve ne olmadığını ayıracağız — özet değil, tanıtım değil, logline da değil. Sonra dört parçayı tek tek açacağız ve her birinin neyi çözdüğünü göreceğiz. Ardından eksik parça teşhisi yapacağız: bir premis çöktüğünde hangi parçanın olmadığını nasıl anlarsın. On üç örnekten romandan destana, oyundan animasyona ve yapım sektörünün kendi metinlerine kadar bu yapıyı izleyeceğiz. Ders bittiğinde kendi fikrini tek cümlede yazabiliyor ve cümle tutmadığında nereye bakacağını biliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir ev tarifi düşün. Emlak ilanı gibi.

"Üç oda, bir salon, güney cephe, asansörlü."

Bu bir tanıtım. Evi anlatıyor ama evde yaşamayı anlatmıyor.

Şimdi başka bir cümle: "Üç odalı bir daire; ama duvarları o kadar ince ki komşunun her cümlesini duyuyorsun."

İkinci cümle bir gerilim taşıyor. Bir şeyin olduğunu değil, bir şeyin ZOR olduğunu söylüyor.

Premisin işi hikâyeyi anlatmak değil, hikâyenin nereden çıkacağını göstermek.

Şimdi benzetmenin kırıldığı yeri söyleyeyim. Emlak ilanında amaç evi olduğu gibi tarif etmektir; premiste ise seçim yaparsın. Yüzlerce doğru cümleden yalnız birini seçersin ve seçtiğin cümle hikâyenin hangi eksende ilerleyeceğine dair bir söz verir. Yani premis tarafsız değil, taahhüttür.

Mekanizma

Dört parça

Bir: kim. Karakter, mesleği ya da konumuyla değil, ilişkisiyle tanımlanır. "Bir su mühendisi" yetersiz; "çocukken terk ettiği köye dönen bir su mühendisi" yeterli. Fark şurada: ikincisi bir geçmiş ve bir gerilim taşıyor.

Pratik ölçüt: karakteri tarif eden ifade, aynı zamanda onu bu hikâyeye bağlıyor mu?

İki: özgün durum. Bu hikâyeyi diğer bin hikâyeden ayıran koşul. Bir su mühendisinin kuyu kurtarması sıradan; kendi terk ettiği köyün kuyusunu kurtarması değil.

Özgün durum genelde şu iki şeyden biridir: alışılmadık bir koşul ya da alışılmış bir koşuldaki alışılmadık bir kişi. İkincisi daha kolay bulunur ve genelde daha dayanıklıdır.

Üç: amaç. Somut, görünür, engellenebilir. Onuncu derste ayrıntısıyla gördük; premiste kısaltılmış hâliyle durur.

Ölçüt: bu amaca ulaşıldığını dışarıdan biri görebilir mi? Göremiyorsa amaç değil, temenni.

Dört: engel. Amacın karşısında duran ve bedel ödeten şey. On birinci derste engel ile direnç ayrımını yaptık; premiste yazacağın şey direnç olmalı.

Ölçüt: bu engel kaldırılsa hikâye biter mi? Bitmiyorsa yanlış engeli yazmışsın.

Dördünün birbirine bağlanışı

Dört parça yan yana durmaz; birbirine kilitlenir.

En güçlü premislerde engel, karakterin kim olduğundan doğar. Yani dışarıdan gelmiş bir engel değil, o kişinin başına gelmesi anlamlı olan bir engeldir.

Ada'nın karşısındaki asıl engel taş ocağı değil, kimseye danışmama alışkanlığı. Ve bu alışkanlık tam olarak köyü terk etmiş olmasından geliyor.

Premis cümlesinde bu bağı kurabilirsen cümle taşır. Kuramazsan cümle dört ayrı bilgi olur ve okuyan kişi hiçbirini hatırlamaz.

Eksik parça teşhisi

Premisin tutmuyorsa dört ihtimal var ve her birinin ayrı bir belirtisi var.

Kim eksikse cümle genel duruyordur. "Bir adam bir hazineyi arıyor." Kim olduğu belli değil, dolayısıyla neden umursamamız gerektiği de belli değil.

Özgün durum eksikse cümle tanıdık geliyordur. Karşındaki kişi "bunu bir yerde görmüştüm" diyorsa eksik olan budur.

Amaç eksikse cümle bir durum tarifine dönüşüyordur. "Bir kadın köyüne dönüyor ve orada yaşamaya çalışıyor." Ne istiyor? Belli değil.

Engel eksikse cümle kolay geliyordur. Karşındaki kişi "peki sorun ne?" diye soruyorsa eksik olan budur.

Bu dört belirtiyi ezberlemek, premis yazmayı öğrenmenin en kısa yolu.

Premis ile logline farkı

İkisi karıştırılır ve ayrı işler görürler.

Premis senin çalışma cümlendir. Kendine yazarsın, kimseye göstermezsin, aylarca masanda durur ve hangi sahnenin yazılacağına karar verirken ona bakarsın.

Logline ise dışarıya söylediğin cümledir. Vaadi taşır, merak uyandırır, sonucu vermez.

Bir sonraki derste logline'ı ayrıntısıyla kuracağız. Şimdilik ayrımı tut: premis çalışmak için, logline anlatmak için.

Örneklerden okuma

Önce dört parçanın en temiz durduğu klasiklere bakalım.

Şimdi engelin karakterden doğduğu üç Türk eserine bakalım.

Şimdi özgün durumun tek bir kuralla kurulduğu üç işe bakalım.

Son olarak, premisin oyun ve animasyonda nasıl kurulduğuna üç örnek.

Usta katmanı

Şimdi kalıbı zorlayalım.

Birincisi, premisin cümle olması şart değil ama tek nefeste söylenebilir olması şart. İki cümleye yayabilirsin; üçe çıktığında büyük ihtimalle bir parçayı fazla açıklıyorsundur. Fazla açıklanan parça genelde özgün durumdur ve bunun sebebi şudur: yazar kendi dünyasını anlatmayı sever. Kısaltma yeri orasıdır.

İkincisi, premis yazarken en verimli hamle amacı küçültmektir. Yeni yazarlar amacı büyütür — dünyayı kurtarmak, adaleti sağlamak — ve cümle soyutlaşır. Amaç ne kadar küçük ve somutsa, engel o kadar net görünür. "Köyü kurtarmak" yerine "kuyuya suyu geri getirmek" yazdığında hem amaç hem engel keskinleşiyor.

Üçüncüsü, bir meslek notu. Geliştirme masalarında premis cümlesi bir test aracı olarak kullanılır ve testin adı şudur: cümleyi duyan kişi, hikâyenin ortasında ne olacağını tahmin edebiliyor mu? Edebiliyorsa premis fazla belirlenmiş demektir; hikâye zaten cümlenin içinde bitmiştir. İyi premis, sonu değil yönü söyler.

Dördüncüsü, bir sınır durumu. Bazı anlatılar premise direnç gösterir; özellikle biçimin kendisinin konu olduğu işler, bir kesitin ya da bir ruh hâlinin anlatıldığı metinler. Orada dört parça zorlanır ve zorlamak metni bozar. Ama şu ayrımı yap: premis çıkmıyor mu, yoksa sen henüz bulamadın mı? İkincisi çok daha yaygındır ve genelde amaç parçasının eksikliğinden gelir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Şimdi tek cümlelik premis yaz. Kalıp şu: "[Kim], [özgün durumda], [amaç] için [engel] ile mücadele eder."

Kalıbı doldurduktan sonra cümleyi kalıptan kurtar ve doğal Türkçeyle yeniden yaz. Kalıp bir iskele; ev bitince sökülür.

Şimdi dört teşhis sorusunu sor. Cümle genel mi duruyor — kim eksik. Tanıdık mı geliyor — özgün durum eksik. Bir durum tarifi mi olmuş — amaç eksik. Kolay mı geliyor — engel eksik.

Son adım ve en öğretici olanı. Cümleyi birine oku ve tek bir soru sor: "Sence bu adam sonunda ne yapar?"

Karşındaki kişi doğru tahmin ederse premisin fazla belirlenmiş demektir; sonu cümlenin içinde duruyor. Hiçbir tahmin yürütemezse yön eksik. Aradığın cevap şu: "Bilmiyorum ama merak ettim."

Bu cümleyi vaka dosyanın en üstüne yaz. Sıradaki derste ondan logline türeteceğiz.

Kilit özet

Birincisi: premis dört parçayı tek nefeste taşır — kim, hangi özgün durumda, ne istiyor, karşısında ne var.

İkincisi: en güçlü premislerde engel karakterin kim olduğundan doğar; dışarıdan gelmiş engel cümleyi dört ayrı bilgiye böler.

Üçüncüsü: premis bir özet değildir — özet olayları sayar, premis gerilimi tarif eder.

Dördüncüsü: dört belirti dört eksiği söyler — genel duruyorsa kim, tanıdık geliyorsa özgün durum, durum tarifiyse amaç, kolay geliyorsa engel eksiktir.

Beşincisi: iyi premis sonu değil yönü söyler; dinleyen kişi ortasını tahmin edebiliyorsa cümle fazla belirlenmiştir.

Sonraki derse köprü

Elinde çalışabileceğin bir cümle var. Ama o cümle senin için — masanda duracak, kimseye göstermeyeceksin.

Şimdi dışarıya söyleyeceğin cümleyi yazacağız ve işi farklı: ikna etmek değil, merak uyandırmak. Yirmi beş ile otuz beş kelime arasında, sonucu vermeden vaadi taşıyan bir cümle. Kulağa kolay geliyor; sektörde en çok yeniden yazılan tek cümle bu.