Kapıdan satış

Açılış

Ruhi yetmiş iki yaşında, Kırşehir'de eşiyle birlikte oturuyor. Bir öğleden sonra kapı çalınıyor; takım elbiseli iki genç, mahalledeki suyun ölçümünü yaptıklarını, şebeke suyunun "çok ağır" çıktığını söylüyor. Mutfakta bir su arıtma cihazını çalıştırıp gösteriyorlar. Bir saat sonra masada imzalı bir kâğıt, yirmi dört ay vadeli bir ödeme planı ve "ilk taksit peşin olsun" diye alınmış bir miktar nakit duruyor. Ertesi sabah oğlu cihazın fiyatını internette arıyor ve üç katına alındığını görüyor. Ruhi utanıyor, imzayı attığı için yapacak bir şey kalmadığını düşünüyor. Gerçekten öyle mi? Evin salonunda, kapıyı çalan birine atılan imza, bir mağazada atılan imzayla aynı ağırlıkta mıdır?

Tek fikir

Satıcının işyeri dışında, tüketicinin evinde, işyerinde ya da bir tanıtım gezisinde kurduğu sözleşme yazılı olmak zorundadır. Tüketici on dört gün içinde gerekçe göstermeden sözleşmeden vazgeçebilir; bu süre içinde satıcı hiçbir ad altında ödeme ya da senet isteyemez.

Kural ne diyor

Kapıdan satışta tüketici hazırlıksız yakalanır. Fiyatı karşılaştıracak başka bir dükkân yoktur, satıcı oturma odasındadır ve "bugüne özel" bir teklif masadadır. Kanun bu baskıyı dengelemek için sözleşmenin şeklini sıkılaştırır ve tüketiciye düşünme süresi tanır.

Kural yazılı şekille başlar: sözlü kurulan bir kapıdan satış geçerli değildir, ama satıcı bu geçersizliği tüketicinin aleyhine kullanamaz. Ardından tüketiciye bir düşünme payı verilir; gerekçe göstermeden vazgeçmek için on dört günü vardır. Ödeme yasağı da o payı korumak için konmuştur: on dört gün dolmadan alınan bir para ya da imzalatılan bir senet, tüketiciyi vazgeçmekten caydırmanın en kolay yoludur ve kanun bunu baştan yasaklar.

Ayrıntılar Ticaret Bakanlığının İş Yeri Dışında Kurulan Sözleşmeler Yönetmeliğindedir. Yönetmelik sözleşmenin harf büyüklüğünü bile belirler: metin on iki puntodan küçük olamaz. İlk sayfada, on altı puntoluk koyu harflerle, tüketicinin iki haftalık vazgeçme hakkını ve bu sürede kendisinden para istenmeyeceğini söyleyen bir paragraf yer alır. Tüketici sözleşmeye tarihi ve "On dört gün içinde cayma hakkımın olduğu ve bu hakkı sözlü olarak kullanamayacağım konusunda bilgilendirildim. Sözleşmenin bir örneğini ve örnek cayma formunu elden teslim aldım." cümlesini kendi el yazısıyla yazar. Satıcı, sözleşmenin kurulduğu anda tüketiciye bir cayma formu vermek zorundadır.

Cayma süresi hizmetlerde sözleşmenin kurulduğu gün, mallarda malın teslim alındığı gün başlar; tüketici mal teslim edilmeden önce de vazgeçebilir. Cayma bildirimi yazılı olarak ya da kısa mesaj, e-posta gibi bir kalıcı veri saklayıcısıyla yapılır; bildirimi ispat etmek tüketiciye düşer. Satıcı, cayma bildiriminin kendisine ulaştığı günden itibaren on dört gün içinde malı geri almak zorundadır; almazsa tüketici malı saklamakla yükümlü değildir. Yasağa rağmen alınmış bir para derhal iade edilir ve tüketiciyi borç altına sokan her türlü belge tüketici yönünden geçersizdir. Tüketici, cayma süresi içinde malı talimatına uygun kullanmasından doğan değişiklik ve yıpranmalardan sorumlu değildir.

Her işyeri dışı alışveriş bu kurallara tabi değildir. Yönetmelik bazı satışları kapsam dışında bırakır: fuar, panayır, pazar yeri ve alışveriş merkezlerinde yapılan satışlar; temizlik hizmetleri ile malların montajı, bakımı ve onarımı; ekmek, süt gibi günlük tüketim maddelerinin düzenli olarak eve getirilmesi; bedeli yönetmelikteki parasal sınırı aşmayan küçük satışlar. Bu sınır her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Kapsamdaki sözleşmelerde de bazı mallarda cayma hakkı kullanılamaz: tüketicinin isteğine göre özel olarak hazırlanan mallar, çabuk bozulan mallar ve tesliminden sonra hijyen ambalajı açılmış mallar gibi.

Kanun 2024'te bir madde daha ekledi. Bağımsız temsilcilerin komisyon karşılığında ürün pazarladığı sistemler doğrudan satış sistemi olarak ayrıca düzenlenir.

Nasıl işler

Kapıdan satışta karar anı kısadır; koruma ise kâğıttaki ayrıntılarda saklıdır. Ruhi'nin ya da onun yerindeki birinin izleyeceği yol şöyledir.

1. Sözleşmenin nüshasını bul. Satıcının bıraktığı kâğıdı ve varsa cayma formunu masaya koy. Sözleşmede satıcının adı ya da unvanı, açık adresi, kısa mesaj gönderilebilecek telefon numarası ve e-posta adresi yazmalıdır. Nüsha hiç verilmediyse bunu not et; sözleşmenin tüketiciye verildiğini ispat yükü satıcıdadır.

2. Birinci sayfaya bak. Koyu harflerle yazılmış cayma ifadesinin, el yazınla tarih ve bilgilendirme cümlesinin bulunup bulunmadığını kontrol et. Bunlardan biri eksikse cayma hakkı konusunda bilgilendirme eksik demektir ve on dört günlük süre işlemeyebilir.

3. On dört günü hesapla. Hizmet aldıysan sözleşmenin kurulduğu günü, mal aldıysan malın eline geçtiği günü başlangıç say ve on dört gün ileriye işaretle. Mal henüz gelmediyse beklemek zorunda değilsin; cayma bildirimini hemen gönderebilirsin.

4. Caymayı yazılı bildir. Ağızdan "vazgeçtim" demek yetmez. Satıcının verdiği cayma formunu doldur ya da açık bir cümleyle vazgeçtiğini yaz; sözleşmede gösterilen adrese iadeli taahhütlü mektupla, e-postayla ya da kısa mesajla gönder. Postane makbuzunu ya da gönderilen mesajın ekran görüntüsünü sakla; bir anlaşmazlıkta zamanında caydığını gösterecek olan sensin.

5. Alınan parayı ve senedi geri iste. Cayma süresi içinde senden peşinat, kapora, "ilk taksit" ya da başka bir adla para alındıysa iadesini iste; bu paranın derhal geri verilmesi gerekir. İmzalatılan senet ya da borç belgesi senin bakımından geçersizdir; satıcıdan belgenin iadesini de yazılı olarak talep et.

6. Malı satıcının almasını bekle. Satıcı bildirimin ulaştığı günden itibaren on dört gün içinde malı geri almak zorundadır. Malı bu süre boyunca özenle sakla ama kullanım talimatına uygun kullanmaktan doğan olağan yıpranmayı ödemezsin.

7. Yetkisiz satıcıyı bildir. Satıcı yetki belgesi göstermediyse, sözleşme vermediyse ya da cayma süresinde ödeme aldıysa, durumu ilindeki ticaret müdürlüğüne bildir. Parayı geri alamazsan uyuşmazlık için tüketici hakem heyetine başvurabilirsin.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Bir işyeri dışı alışverişin kontrol sayfası: satıcı bilgileri, sözleşme ve teslim tarihi, birinci sayfa ifadesi, el yazısı cümle ve cayma formu için evet ya da hayır işaretleri, cayma süresinde alınan ödeme notu, hesaplanmış son cayma günü ve hazır bir cayma cümlesi.

Sınır

Bu derste anlatılan kurallar, satıcının kalıcı satış yeri dışında kurulan tüketici sözleşmeleri içindir. Yönetmelik, finansal hizmetleri, taşınmaz satışlarını, konut kiralamayı, paket turları, devre tatili, elektrik, su ve doğal gaz aboneliklerini ve belirli bir tarihte yapılacak konaklama ya da taşıma gibi hizmetleri kapsam dışında bırakır; bunların her birinin kendi kuralları vardır. İnternetten, telefonla ya da katalogla, satıcıyla hiç yüz yüze gelmeden kurulan sözleşmeler ise mesafeli sözleşmedir ve bir sonraki modülde ayrıca ele alınacak. Satıcı yetkisiz çalışıyorsa ya da tüketiciyi yanıltan bir baskı uygulandıysa, işin idari yönü için ilindeki ticaret müdürlüğüne başvurabilirsin. Paranı geri almak içinse başka bir kapı çalınır: tutar küçükse tüketici hakem heyeti, büyükse önce arabulucu, sonra tüketici mahkemesi. Yaşlı ya da kandırılmış bir yakının adına hareket ediyorsan ve senet başka birine ciro edilmişse, işin icra boyutu için bir avukattan destek almak gerekebilir.

Kapanış

1. Satıcının kalıcı satış yeri dışında, yüz yüze ya da bir tanıtım gezisinde kurulan sözleşme yazılı olmak zorundadır; tüketici tarihi ve bilgilendirme cümlesini kendi el yazısıyla yazar, sözleşmenin bir nüshası ve cayma formu ona verilir.
2. Tüketici on dört gün içinde gerekçe göstermeden ve ceza ödemeden cayabilir; bu süre içinde satıcı ödeme ya da senet isteyemez, alınan para derhal iade edilir. Bilgilendirme eksikse süre bir yıla kadar uzar.
3. Vazgeçme kâğıtla, e-postayla ya da kısa mesajla bildirilir, telefonla değil; satıcı malı on dört gün içinde geri alır. Alışveriş merkezi, pazar yeri ve fuar satışları ile bazı hizmetler bu kuralların dışındadır.

Üç soru

1. Evine gelen bir satıcıdan bir yatak aldın; satıcı "kaporası olmazsa sipariş geçemem" diyerek bir miktar nakit aldı. Bu uygulama kurallara uygun mu?
2. Kapıdan aldığın bir ürünün sözleşmesinde cayma hakkına dair hiçbir ifade yok ve aradan iki ay geçti. Hâlâ cayabilir misin?
3. Bir panayırdaki tezgâhtan bir mutfak robotu aldın. On dört günlük cayma hakkın var mı?

Yanıtlar

Birinci soruda uygulama kurallara aykırıdır. İşyeri dışında kurulan sözleşmelerde satıcı cayma süresi içinde herhangi bir isim altında, kapora ya da peşinat adıyla bile, ödeme isteyemez ya da borç altına sokan bir belge imzalatamaz. Alınan para derhal iade edilmelidir; durumu ticaret müdürlüğüne de bildirebilirsin. İkinci soruda cayabilirsin: satıcı seni cayma hakkı konusunda gerektiği gibi bilgilendirmediği için on dört günlük süreyle bağlı değilsin. Ancak bu uzun süre de cayma süresinin bittiği tarihten itibaren bir yılda sona erer, bu yüzden beklemeden yazılı bildirim yapmalısın. Üçüncü soruda yönetmelik fuar, panayır, pazar yeri ve alışveriş merkezlerinde yapılan satışları kapsam dışında bıraktığı için otomatik bir cayma hakkın yoktur; ürün ayıplı çıkarsa ayıplı mal kurallarına göre seçimlik haklarını kullanabilirsin.

Sonraki derse köprü

Ruhi'nin masasındaki kâğıtta bir ödeme planı da vardı: yirmi dört ay, aylık taksitler. Mal bugün teslim edilip bedeli aylara bölündüğünde, kanun sözleşmeden başka şeyler de ister. 4.7 Taksitli satış, taksitle yapılan satışlarda aranan yazılı sözleşmeyi, peşin fiyat ile toplam bedelin birlikte gösterilmesini, borcu erken ödemeyi ve taksit ödenmediğinde ne olacağını ele alıyor.