Ayıplı mal ve seçimlik haklar

Açılış

Görkem Kilis'te bir beyaz eşya mağazasından yeni bir buzdolabı alıyor. Üç ay sonra bir sabah dolabın soğutmadığını, sütün bozulduğunu fark ediyor. Mağazaya gittiğinde satış sorumlusu omuz silkiyor: "Biz sattık, gerisi üreticinin işi. Yetkili servisi arayın, gelip bakarlar; parça gelmezse bir ay sürer." Görkem'in evinde iki küçük çocuk var ve bir ay buzdolabısız yaşamak istemiyor. Yeni bir dolap istiyor. Mağazanın onu servise göndermeye hakkı var mı, yoksa seçim kendisinin mi?

Tek fikir

Ayıplı mal karşısında dönme, indirim, ücretsiz onarım ya da değişimden birini tüketici seçer ve satıcı buna uymak zorundadır. İlk altı ayda çıkan ayıp teslimde var sayılır; onarım ya da değişim en geç otuz iş gününde yapılır.

Kural ne diyor

Konut alımını işlediğimiz 2.18'de, evdeki ayıbı konuşurken tüketici kanununun ayıp hükümlerine kısaca değinmiştik: altı aylık ispat karinesi, dört seçimlik hak ve zamanaşımı. Bu ders aynı hükümleri gündelik eşya alımı üzerinden açıyor ve önce ayıbın ne olduğunu soruyor.

Tanımın genişliği önemlidir. Tüketicinin satın alırken bildiği ya da bilmesi beklenen bir ayıp için sonradan hak istenemez; ama satıcının etiketle ya da fişte açıkça göstermediği her eksiklik için seçimlik haklar saklıdır. Ayıp, malın çalışmamasıyla sınırlı değildir; vaat edilenle verilen arasındaki her fark ayıp olabilir. Satıcının monte ettiği bir mobilyanın yanlış kurulması da kanun açısından sözleşmeye aykırıdır.

Ayıp ortaya çıktığında ne yapılacağını kanun açık bir sırayla düzenler. Burada belirleyici olan, seçimin kimde olduğudur.

Görkem'in mağazasının cevabı bu maddeyle çelişir. Satıcı tüketiciyi üreticiye yönlendiremez; değişim ve onarım için satıcı, üretici ve ithalatçı birlikte sorumludur ve tüketici bunlardan dilediğine başvurabilir. Kanunun 10. maddesi de teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıbın teslimde var olduğunu kabul eder; Görkem'in buzdolabının ayıplı olmadığını ispat etmek satıcıya düşer.

Süre bakımından ise kanunun 12. maddesi, ayıplı maldan sorumluluğun, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile, teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabi olduğunu söyler; ikinci el satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan az olamaz. Ayıp ağır kusur ya da hileyle gizlenmişse zamanaşımı işlemez.

Nasıl işler

Ayıplı bir mal karşısında hızlı ve yazılı davranmak, hakkını bir pazarlığa değil kanuna dayandırmayı sağlar. Aşağıdaki adımlar bu yolu çizer.

1. Ayıbı belgele. Arızayı ya da eksikliği gösteren fotoğraf ve video çek, fark ettiğin tarihi not et. Reklamda, etikette ya da kılavuzda vaat edilen bir özellik eksikse, o reklamın ya da etiketin görüntüsünü de sakla.

2. Teslim tarihini bul. Fatura ya da teslim belgesinden malın sana teslim edildiği tarihi bul. Ayıp bu tarihten itibaren altı ay içinde ortaya çıktıysa, ayıbın teslimde var olduğu kabul edilir ve ayıplı olmadığını satıcı ispat etmek zorundadır.

3. Hakkını seç. Dört seçenek arasından sana en uygun olanı seç: malı iade edip paranı geri almak, malı tutup bedelden indirim istemek, ücretsiz onarım ya da ayıpsız bir misliyle değişim. Seçim sana aittir; satıcının seni yalnızca servise yönlendirmesi kanunun öngördüğü bir sınır değildir.

4. Talebini yazılı ilet. Seçtiğin hakkı satıcıya yazılı olarak, tarihli ve imzalı bir dilekçeyle, e-postayla ya da kayıtlı elektronik postayla bildir. Dilekçede malı, teslim tarihini, ayıbı ve seçtiğin hakkı açıkça yaz; bir nüshasını sakla.

5. Otuz iş gününü say. Onarım ya da değişim seçtiysen, talebinin satıcıya ulaştığı günden itibaren otuz iş gününü takvime işaretle. Bu süre içinde yerine getirilmezse diğer haklarından birini, örneğin dönmeyi, seçmekte serbestsin.

6. Üreticiyi de kullan. Satıcı ilgilenmiyorsa ya da kapanmışsa, onarım ve değişim taleplerini doğrudan üreticiye ya da ithalatçıya da yöneltebilirsin; üçü birlikte sorumludur.

7. Paranın iadesini izle. Dönme ya da bedel indirimi seçtiysen, ödediğin bedelin ya da indirim tutarının derhal iade edilmesi gerekir. Kredi kartıyla ödeme yaptıysan iadenin karta yansıyıp yansımadığını kontrol et.

8. Süreyi kaçırma. Ayıplı maldan sorumluluk teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Satıcıyla anlaşamazsan, bu süre dolmadan şikâyet yoluna git; küçük tutarlarda hakem heyeti, büyüklerde önce arabulucu, sonra mahkeme devreye girer.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Malın ve teslim tarihinin bilgisi, ayıbın tanımı ve altı aylık karineye göre durumu, seçilen hak ve gerekçesi, satıcıya gönderilecek yazılı talebin ilk üç cümlesi ve otuz iş günlük sürenin bitiş tarihinden oluşan bir ayıp talep sayfası.

Sınır

Bu ders tüketici işlemlerinde ayıplı maldan doğan hakları anlatıyor. Garanti belgesi kapsamındaki onarım süreleri, aynı arızanın tekrarlanması ve yedek parça gibi konular sonraki derslerde ayrıca ele alınacak. Ayıbın kullanıcı hatasından mı yoksa üretimden mi kaynaklandığı tartışmalı olduğunda bilirkişi incelemesi gerekebilir; bu durumda malı tamir ettirmeden ya da başkasına açtırmadan saklamak önemlidir. Satıcı yazılı talebine cevap vermez ya da reddederse, tutarı yıllık sınırın altındaysa tüketici hakem heyetine, üstündeyse önce arabulucuya sonra tüketici mahkemesine gidebilirsin; sınır her yıl yeniden belirlenir. Tutar büyükse ya da bir yaralanma veya maddi zarar da söz konusuysa bir avukattan görüş al. İki tüketici arasındaki bir satışta bu hükümler değil, 4.1'de gördüğümüz gibi genel hükümler uygulanır.

Kapanış

1. Ayıplı mal; kararlaştırılan, reklamda ya da etikette vaat edilen ya da makul olarak beklenen özelliği taşımayan maldır; satıcının sorumluluğundaki hatalı montaj ve geç teslim de sözleşmeye aykırı ifadır.
2. Paranın iadesi, indirim, bedelsiz tamir ya da yenisiyle değişim arasındaki tercih tüketicinindir; satıcı bunu yerine getirmek zorundadır, onarım ve değişim için satıcı, üretici ve ithalatçı birlikte sorumludur ve talep en geç otuz iş günü içinde karşılanmalıdır.
3. Teslimden itibaren altı ay içinde çıkan ayıp teslimde var sayılır; ayıplı maldan sorumluluk teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir, ikinci el satışlarda bir yıldan az olamaz, ağır kusur ya da hileyle gizlenen ayıpta zamanaşımı işlemez.

Üç soru

1. Aldığın çamaşır makinesi dört ay sonra bozuldu ve satıcı "ayıp sende, kullanım hatası" diyor. İspat kime düşer?
2. Satıcı seni yalnızca yetkili servise yönlendiriyor; sen ise paranı geri istiyorsun. Bu hakkın var mı?
3. Ücretsiz onarım istedin ve talebinin üzerinden kırk iş günü geçti, cihaz hâlâ servisten dönmedi. Ne yapabilirsin?

Yanıtlar

Birinci soruda ayıp teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıktığı için teslimde var olduğu kabul edilir; malın ayıplı olmadığını, yani arızanın kullanım hatasından kaynaklandığını ispat etmek satıcıya düşer. İkinci soruda dört seçimlik haktan birini seçmek tüketiciye aittir; malı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönebilir ve bedelin derhal iadesini isteyebilirsin. Üçüncü soruda onarım talebinin otuz iş günü içinde yerine getirilmesi gerekirdi; bu süre geçtiği için diğer seçimlik haklarından birini, örneğin dönmeyi ya da değişimi seçmekte serbestsin.

Sonraki derse köprü

Görkem'in buzdolabı bir mal; ama aynı hafta saçını boyatan, cihazını tamir ettiren ya da çocuğunu bir kursa yazdıran biri, ayıbı bir hizmette yaşar. 4.3 Ayıplı hizmet, kuaför, tamirci, kurs ve temizlik gibi hizmetlerdeki ayıbı ve hizmetin yeniden görülmesi, bedel indirimi ve dönme haklarını ele alıyor.