Tüketici kimdir

Açılış

Simge Amasya'da evden çalışan serbest bir grafik tasarımcı. Aynı hafta iki alışveriş yapıyor. Birincisi, bir elektronik mağazasından iş için aldığı dizüstü bilgisayar; faturayı da kendi şahıs şirketi adına kestiriyor. İkincisi, mahalledeki bir komşusunun ilan sitesinde sattığı ikinci el çamaşır makinesi. İki hafta içinde ikisi de bozuluyor. Simge arkadaşlarından "tüketici hakların var, korkma" cümlesini duyuyor. Ama bu cümle iki alışveriş için de geçerli mi? Kanun herkesi her alışverişte aynı biçimde mi korur?

Tek fikir

Tüketici, bir mal ya da hizmeti ticari veya mesleki olmayan bir amaçla alan kişidir. Karşı taraf da ticari veya mesleki amaçla satıyorsa aradaki işlem tüketici işlemidir ve tüketici kanunu uygulanır. İki tüketici arasındaki ya da iş için yapılan alışverişte ise genel kurallar geçerlidir.

Kural ne diyor

0.3'te kanun okumayı öğrenirken tüketicinin tanımını bir örnek olarak görmüştük: ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişi. Bu seviye o tanımın gündelik hayattaki sonuçlarını açıyor. İlk soru, hangi işlemlerin kanunun kapsamına girdiğidir.

Bu tanımlardan çıkan ilk sonuç, tüketici işleminin iki ayaklı olmasıdır. Bir tarafta tüketici, diğer tarafta ticari ya da mesleki amaçla hareket eden biri olmalıdır. İki tüketici arasındaki satışta, örneğin komşudan alınan ikinci el bir eşyada, ikinci ayak yoktur. Bu durumda tüketici kanunu değil, Türk Borçlar Kanunu'nun satış ve ayıp hükümleri uygulanır; bunları 2.18'de, satın alınan evdeki ayıbı konuşurken görmüştük. Aynı sonuç, işletme ya da meslek için yapılan alışverişte de doğar.

Tüketici işlemine girildiğinde ise kanun, sözleşmenin biçimi ve içeriği için tüketiciyi koruyan bazı temel ilkeler koyar.

Bu maddenin sonuçları gündelik hayatta güçlüdür. Küçük puntoyla yazılmış bir sözleşme, sözleşme sürerken tek taraflı değiştirilen koşullar, yasal yükümlülük olan bir iş için alınan ek ücret ya da hamiline düzenlenmiş bir senet, tüketici işleminde kanuna aykırıdır. 1.3'te matbu sözleşmelerdeki haksız şartları görmüştük; bu madde onların biçim ve bedel tarafını tamamlar. 1.5'te kefil olmayı konuşurken gördüğümüz kefalet türleri ayrımı da burada tüketici lehine kesinleşir: tüketicinin kefili her durumda adi kefildir.

Nasıl işler

Bir alışverişte hangi kuralın geçerli olduğunu bilmek, şikâyetin nereye yapılacağını ve hangi hakların istenebileceğini belirler. Aşağıdaki adımlar bu ayrımı yapmayı öğretir.

1. Amacını sor. Bu malı ya da hizmeti kendin, ailen ya da evin için mi aldın, yoksa işin, dükkânın ya da mesleğin için mi? Kişisel bir amaç tüketici olmanın ilk şartıdır.

2. Karşı tarafı belirle. Malı ya da hizmeti sana sunan kişi bunu işi olarak mı yapıyor? Mağaza, galeri, kuaför, banka ya da internetteki bir şirket ticari amaçla hareket eder. Bir komşu, akraba ya da ilan sitesinde kendi eşyasını satan bir kişi ise kural olarak tüketicidir.

3. İşlemin türünü sınıflandır. İki tarafın da durumunu bir arada değerlendir: tüketici ile satıcı ya da sağlayıcı arasındaki işlem tüketici işlemidir; iki tüketici ya da iki tacir arasındaki işlem değildir. Tüketici işlemi değilse, Türk Borçlar Kanunu ya da ticari hükümler uygulanır. Bu durumda alıcı, aldığı malı işlerin olağan akışına göre gözden geçirmeli ve bir ayıp görürse bunu satıcıya uygun bir süre içinde bildirmelidir; aksi hâlde malı kabul etmiş sayılabilir.

4. Faturayı kontrol et. Fatura ya da fiş kimin adına kesildi? Şahıs şirketi ya da işyeri adına kesilmiş bir fatura, alışverişin mesleki amaçla yapıldığına işaret edebilir. Kişisel bir alışveriş yapıyorsan faturayı kendi adına kestir.

5. Sözleşmeyi biçimiyle oku. Tüketici işleminde yazılı bir sözleşme imzalıyorsan, metnin en az on iki punto ve okunabilir olduğunu, bir nüshasının sana verildiğini ve ücret ve masrafların ayrıca yazılı olarak gösterildiğini kontrol et.

6. Senet ve kefaleti incele. Taksitli bir alışverişte senet imzalıyorsan, her taksit için ayrı ve senin adına düzenlendiğini gör. Kefil gösteriyorsan, kefilin her durumda adi kefil olduğunu bil; alacaklı önce senden istemelidir.

7. Ek ücretleri sorgula. Sözleşme kapsamında haklı olarak beklediğin bir iş ya da satıcının yasal yükümlülüğü için ayrıca para isteniyorsa, bunun dayanağını sor. Satıcının kendi işi için yaptığı masraflar sana yansıtılamaz.

8. Şikâyet yolunu seç. Tüketici işleminde uyuşmazlık çıkarsa, önce satıcıya ya da sağlayıcıya yazılı başvur; sonra tutarına göre tüketici hakem heyetine ya da arabuluculuk üzerinden tüketici mahkemesine gidebilirsin. Tüketici işlemi değilse, genel mahkeme yoluna gidilir. Bu yolları seviyenin son modülünde ayrıntılı göreceksin.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Beş alışverişin, karşı tarafın ve amacın niteliğine göre tüketici işlemi olup olmadığını gösteren, belge durumunu ve uygulanacak kanunu not eden bir alışveriş sınıflandırma tablosu.

Sınır

Bu ders tüketici kavramının ve tüketici işleminin sınırlarını anlatıyor. Bir alışverişin hem kişisel hem mesleki amaçla yapıldığı karma durumlar, küçük işletmelerin ve serbest meslek sahiplerinin durumu ve tüzel kişilerin tüketici sayılıp sayılmayacağı, her olayın kendi koşullarına göre değerlendirilir ve tartışmalı olabilir. Tüketici işlemlerinde uyuşmazlıklar, tutarına göre tüketici hakem heyetinde ya da arabuluculuk ön şartıyla tüketici mahkemesinde çözülür; bu yolların parasal sınırları her yıl güncellenir. Tüketici işlemi olmayan bir uyuşmazlık genel mahkemelerde görülür. Bir alışverişin tüketici işlemi olup olmadığından emin değilsen, ilçe ya da il ticaret müdürlüğünün tüketici birimine danış; tutar büyükse bir avukattan görüş al. Alışverişin tüketici işlemi olup olmadığı belirsizse, şikâyet dilekçende hem amacını hem karşı tarafın işini açıkça anlat; başvurduğun merci yetkisiz olduğuna karar verirse, bunu öğrendiğin gün diğer yolu kullanmak için hazır olursun.

Kapanış

1. Tüketici, bir mal ya da hizmeti ticari veya mesleki olmayan bir amaçla edinen gerçek ya da tüzel kişidir; belirleyici olan kişinin kimliği değil, o işlemdeki amacıdır.
2. Tüketici işlemi, bir tarafında ticari ya da mesleki amaçla hareket eden satıcı veya sağlayıcının, diğer tarafında tüketicinin bulunduğu her türlü sözleşmedir; satış kadar kuaför, tamir, taşıma, sigorta ve banka hizmetlerini de kapsar. İki tüketici arasındaki ve iş için yapılan alışverişlerde Türk Borçlar Kanunu ve ticari hükümler uygulanır.
3. Tüketici sözleşmeleri en az on iki punto ve okunabilir olmalı, koşullar sözleşme süresince tüketici aleyhine değiştirilemez, senetler nama yazılı ve taksit başına ayrı düzenlenir, tüketicinin kefili adi kefildir ve bileşik faiz uygulanmaz.

Üç soru

1. Bir komşundan ikinci el bir bisiklet aldın ve kısa sürede bozuldu. Tüketici kanununa dayanabilir misin?
2. Dükkânın için bir kasa makinesi aldın. Bu alışveriş bir tüketici işlemi midir?
3. Bir mağazadan taksitle aldığın buzdolabı için tek bir hamiline senet imzalaman isteniyor. Bu uygulama kanuna uygun mu?

Yanıtlar

Birinci soruda satıcı da bir tüketici olduğu için bu iki tüketici arasındaki bir satıştır; tüketici kanunu değil, Türk Borçlar Kanunu'nun satış ve ayıp hükümleri uygulanır. İkinci soruda alışverişi işin için, yani mesleki bir amaçla yaptığın için kural olarak tüketici işlemi sayılmaz; genel ve ticari hükümler geçerlidir. Üçüncü soruda tüketici işlemlerinde yalnızca nama yazılı ve her taksit için ayrı senet düzenlenebilir; hamiline tek bir senet senin yönünden geçersizdir.

Sonraki derse köprü

Simge'nin bozulan bilgisayarı ve çamaşır makinesi, bir sonraki dersin konusunun iki farklı yüzüydü. 4.2 Ayıplı mal ve seçimlik haklar, tüketici işleminde ayıplı çıkan bir mal karşısında sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değişim haklarını, seçimin tüketiciye ait olmasını ve süreleri ele alıyor.