Emeklilik koşulları

Açılış

Nimet Kayseri'de bir tekstil fabrikasında dokuma ustası. Kırk dokuz yaşında ve iş arkadaşlarıyla öğle arasında hep aynı konu dönüyor: kim ne zaman emekli olacak? Kendisinden iki yaş büyük bir arkadaşı geçen ay emekli oldu; yaşından küçük bir başkası ise "benim daha on yılım var" diyor. Nimet ilk sigortalı olduğu yılı tam hatırlamıyor; on yedi yaşında bir terzi atölyesinde başladığını biliyor. Herkesin farklı bir sayı söylemesinin nedeni ne? Ve kendi tarihi nasıl öğrenilir?

Tek fikir

Emekliliği üç şey belirler: yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresi. Hangisinin ne kadar gerektiğini ise ilk sigortalı olunan tarih belirler. Bu yüzden iki işçi aynı yaşta olsa da aynı tarihte emekli olmaz. Askerlik ve doğum gibi süreler borçlanılarak eksik günler tamamlanabilir.

Kural ne diyor

Türkiye'de emeklilik koşulları birkaç kez değişti ve her değişiklik, değişiklikten önce sigortalı olmuş kişileri eski kurallar ya da geçiş kurallarıyla korudu. Bu yüzden emeklilik sorusunun ilk cevabı her zaman bir tarihtir: 3.3'te gördüğümüz sigortalılık başlangıcı.

En yeni kural, Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun yürürlüğünden sonra ilk kez sigortalı olanlar için konmuştur.

İkinci önemli kural, 8 Eylül 1999'dan önce ilk kez sigortalı olanlarla ilgilidir. Bu kişiler için eski kanunda yaşa, sigortalılık süresine ve prim gününe göre kademelendirilmiş tablolar vardı; 2023'teki değişiklik bunlardan yaş şartını kaldırdı.

Bu iki kutunun arasında, 1999 ile yeni kanunun yürürlüğü arasında ilk kez sigortalı olanlar için ayrı geçiş kuralları vardır. O dönemin şartları da sigortalılık başlangıcına göre değişir. Bu yüzden emekliliğine dair kesin bilgiyi bir arkadaşının deneyiminden değil, kendi kaydından öğrenmelisin.

Gün eksiği olanlar için kanun, bazı süreleri prim ödeyerek sigortalılığa saydırma imkânı tanır.

Borçlanmanın gizli gücü son cümlededir. İlk işinden önce askerlik yapmış biri bu süreyi borçlanırsa yalnızca gün kazanmaz; sigortalılık başlangıcı da geriye gider. Başlangıcın geriye gitmesi, onu daha eski ve daha avantajlı bir geçiş grubuna taşıyabilir.

Nasıl işler

Emeklilik hesabı bir tarih, iki sayı ve bir dizi olasılıkla yapılır. Aşağıdaki adımlar bu hesabı sırasıyla kurar.

1. Sigortalılık başlangıcını bul. e-Devlet'teki hizmet dökümünde ilk satırdaki tarihi bul. Bu, emeklilik koşullarını belirleyen en önemli tarihtir. Kayıtta görünmeyen daha eski bir çalışman olduğunu düşünüyorsan, onu da not et.

2. Hangi gruba girdiğini belirle. İlk sigortalılık tarihin 8 Eylül 1999'dan önceyse, yaş şartı kaldırılmış geçiş grubundasın; seni gün ve sigortalılık süresi şartları ilgilendirir. Bu tarihten sonra ve yeni kanunun yürürlüğünden önceyse ayrı geçiş kuralları uygulanır. Yeni kanunun yürürlüğünden sonraysa, kutudaki yaş ve gün şartları senin için geçerlidir.

3. Prim gününü topla. Hizmet dökümündeki toplam prim gününü yaz. Farklı statülerde, örneğin bir dönem esnaf olarak çalıştıysan, bu günler de dökümde ayrıca görünür; hepsini topla.

4. Eksik günü hesapla. Kendi grubundaki gün şartıyla bugünkü gün sayın arasındaki farkı bul. Bu fark, kaç gün daha çalışman ya da borçlanman gerektiğini gösterir.

5. Borçlanma olasılıklarını listele. Askerlik yaptın mı? Kaç doğum yaptın ve doğumdan sonraki iki yıl içinde sigortasız geçen süren oldu mu? Kısmi süreli çalıştığın aylar var mı? Bunların her biri için borçlanabileceğin süreyi yaz. Askerlik ilk işinden önceyse, başlangıç tarihinin geriye gideceğini ve grubunun değişebileceğini de hesaba kat.

6. Kurumdan resmî hesap iste. Kendi hesabın bir tahmindir. Sosyal Güvenlik Kurumunun il müdürlüğüne yazılı başvurarak, sigortalılık başlangıcına göre hangi şartlara tabi olduğunu ve eksik gününü gösteren bir hesap iste; borçlanma tutarlarını da sor.

7. Ayrılmadan önce aylık şartını hatırla. Hizmet akdiyle çalışan sigortalıya yaşlılık aylığı, işten ayrıldıktan sonra yaptığı yazılı istek üzerine bağlanır. Emekliliğe hak kazandığını Kurumdan öğrendikten sonra işten ayrıl; 3.18'de gördüğümüz gibi, emeklilik amacıyla ayrılmak kıdem tazminatı hakkını da korur.

8. Borcu bir ay içinde öde. Borçlanma başvurusundan sonra tebliğ edilen borcu bir ay içinde öde. Ödenmeyen borçlanma için baştan yeni bir başvuru gerekir ve o arada geçen zaman sana gün kaybettirebilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: İlk sigortalılık tarihi ve grubu, prim gün sayısı, yaş durumu, borçlanabilecek süreler ve olası başlangıç değişikliği ile Kuruma verilecek dilekçenin ilk cümlesinden oluşan bir emeklilik hesap kartı.

Sınır

Bu ders emeklilik koşullarının temel yapısını anlatıyor. 8 Eylül 1999 öncesi ve sonrası için geçiş tablolarındaki gün ve süre sayıları, esnaf ve memur statülerindeki farklı kurallar, birden fazla statüde geçen sürelerin nasıl birleştirileceği, malullük, erken yaşlanma ve ağır engelli çocuk annesi gibi özel durumlar ayrıntılı hükümlere bağlıdır ve burada sayılmadı. Kendi durumunu kesin olarak öğrenmenin yolu, Sosyal Güvenlik Kurumunun il müdürlüğüne yazılı başvurmaktır. Emeklilik başvurun reddedilirse ya da hizmet dökümünde gördüğün bir eksiklik emekliliğini etkiliyorsa, bir avukata danış; ödeme gücün yoksa barodan adli yardım iste. Kuruma karşı sigortalılık ve aylık uyuşmazlıklarında dava açmadan önce Kuruma başvurma şartı olabilir; bunu avukatına sor.

Kapanış

1. Emeklilik yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresine bağlıdır; hangisinin ne kadar gerektiğini ilk sigortalı olunan tarih belirler, bu yüzden aynı yaştaki iki kişi farklı tarihlerde emekli olabilir.
2. 8 Eylül 1999'dan önce sigortalı olanlar için 2023'teki değişiklikle yaş şartı kaldırıldı; yeni kanundan sonra sigortalı olan hizmet akdiyle çalışanlar için kadında 58, erkekte 60 yaş ve 7200 gün aranır ve yaş 2036'dan itibaren kademeli olarak 65'e yükselir.
3. Askerlik, doğum sonrası süreler ve kısmi süreli çalışmanın eksik günleri yazılı başvuruyla ve borç bir ay içinde ödenerek borçlanılabilir; ilk işten önceki süreler borçlanılırsa sigortalılık başlangıcı geriye gider. Aylık, işten ayrıldıktan sonra yazılı istekle bağlanır.

Üç soru

1. Aynı yaşta iki iş arkadaşından biri emekli oldu, diğerinin daha yıllarca bekleyeceği söyleniyor. Bunun en olası nedeni nedir?
2. İlk işine başlamadan önce askerlik yapmıştın. Bu süreyi borçlanmanın sana iki faydası ne olabilir?
3. İlk kez 2015'te sigortalı oldun ve hizmet akdiyle çalışıyorsun. Hangi temel şartları sağlaman gerekir?

Yanıtlar

Birinci soruda en olası neden, ikisinin ilk sigortalı olduğu tarihlerin farklı olmasıdır; emeklilik şartları sigortalılık başlangıcına göre belirlenir. İkinci soruda askerlik borçlanması hem prim gün sayını artırır hem de ilk işinden önceki bir süre olduğu için sigortalılık başlangıcını borçlandığın gün kadar geriye götürür; bu da tabi olduğun kuralları değiştirebilir. Üçüncü soruda yeni kanuna göre sigortalı sayıldığın için kadınsan 58, erkeksen 60 yaşını doldurmuş olman ve 7200 gün prim ödemiş olman gerekir; yaş şartı, gün şartını doldurduğun tarihe göre kademeli olarak artabilir.

Sonraki derse köprü

Nimet'in emekliliği yaklaştıkça aklına başka bir soru da gelecek: emekli olduğunda ve arada işsiz kaldığı aylarda hastaneye gittiğinde kim ödeyecek? 3.25 Genel sağlık sigortası, kimin hangi statüde sağlık sigortalısı olduğunu, bakmakla yükümlü olunan kişi kavramını ve prim borcunu ele alıyor.