İbraname ve son ödeme

Açılış

Cahit Batman'da bir yapı market zincirinin deposundaki altı yılının sonunda işten çıkarılıyor. Son gününde muhasebeci onu odasına çağırıyor, eline bir zarf ve bir kâğıt uzatıyor. Zarfta bir miktar nakit var. Kâğıtta ise şöyle yazıyor: "İşverenimden kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin ve sair bütün haklarımı eksiksiz aldım. İşverenimi gayrikabili rücu ibra ederim." Muhasebeci "imzala, hesabın kapansın, yoksa parayı bugün veremeyiz" diyor. Cahit zarftaki paranın altı yıllık kıdem tazminatını bile karşılamadığını tahmin ediyor. İmzalarsa ne olur, imzalamazsa ne olur?

Tek fikir

İşçinin işverenden alacağına ilişkin bir ibraname ancak yazılıysa, sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra imzalanmışsa, alacağın türü ve miktarı açıkça yazılıysa ve ödeme tam olarak bankadan yapılmışsa geçerlidir. Bu şartlardan biri eksik olan ibraname kesin olarak hükümsüzdür.

Kural ne diyor

Borçlar hukukunda ibra, alacaklının alacağından kısmen ya da tamamen vazgeçmesidir ve genel kuralda bunun için bir şekil aranmaz. Ama iş ilişkisinde işçi, işten ayrılırken çoğu zaman pazarlık gücü en zayıf olan taraftır. Türk Borçlar Kanunu bu yüzden işçinin alacağına ilişkin ibrayı ağır şartlara bağlar.

Maddenin dört şartı birbirine bağlıdır ve her biri bir korumayı taşır. Bir aylık bekleme süresi, işçinin işten ayrıldığı gün yaşadığı baskıdan uzaklaşmasını sağlar. Alacağın türü ve miktarının açıkça yazılması, "sair bütün haklarım" gibi genel ifadelerin işçiyi bilmediği haklarından vazgeçirmesini engeller. Tam ve bankadan ödeme şartı ise ibranamenin, gerçekten ödenmiş bir paranın belgesi olmasını sağlar.

Cahit'in önüne konan kâğıt bu şartların hiçbirini taşımıyor: son gününde, yani bir ay geçmeden imzalatılıyor, alacakların tutarlarını göstermiyor, ödeme bankadan değil elden yapılıyor ve tam ödeme değil. Bu belge, Cahit'i hiçbir alacağından vazgeçirmez. En fazla, içinde yazan bir ödeme banka kanalıyla yapılmışsa o miktar için bir makbuz işlevi görebilir.

Aynı maddenin ilk cümlesi de ayrılış anında işe yarar: hizmet sözleşmelerine yalnızca işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. İşten ayrılan işçinin önüne "erken ayrıldığın için şu kadar ceza ödersin" diyen ve işverene hiçbir karşılık yüklemeyen bir madde konuyorsa, bu tek taraflı ceza kanun karşısında ayakta durmaz. 1.4'te gördüğümüz ceza koşulu iş ilişkisinde de kurulabilir, ama yalnızca işçiyi bağlayan bir ceza koşulu bu kural yüzünden hükümsüzdür.

Kanun bir de işten ayrılan işçiye işverenin vermesi gereken bir belge sayar.

3.7'de gördüğümüz bir kural da burada önemlidir: iş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin ücreti ve sözleşmeden ve kanundan doğan bütün parasal hakları tam olarak ödenmelidir. Son ödemenin bankadan yapılması hem bu kuralın hem de ibranamenin geçerlilik şartının gereğidir.

Nasıl işler

İşten ayrılırken atılan bir imza, yıllarca süren bir emeğin hesabını kapatabilir ya da kapatamaz. Aşağıdaki adımlar o imzayı bilinçli atmanı sağlar.

1. İmzadan önce oku. İşten ayrılırken önüne konan her kâğıdı imzalamadan önce baştan sona oku. "İbra ederim", "hiçbir alacağım kalmamıştır", "gayrikabili rücu" gibi ifadeler görürsen, bunun bir ibraname olduğunu bil.

2. Tarihe bak. Belgenin üzerindeki tarihi ve sözleşmenin sona erdiği tarihi karşılaştır. İbra tarihi sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra değilse, bu belge kanunun aradığı şartı taşımaz. Tarih bölümünün boş bırakılmasını ya da ileri bir tarih yazılmasını kabul etme; kendi el yazınla bugünün tarihini yaz.

3. Kalemleri tek tek kontrol et. Belgede her alacağın, örneğin kıdemin, ihbarın, mesainin ve izin parasının, ayrı bir satırda adıyla ve rakamıyla göründüğünden emin ol. "Sair bütün haklarım" gibi genel bir ifade varsa, ona dayanarak bir alacağından vazgeçmiş sayılmazsın; ama tartışmayı baştan önlemek için kalemlerin açıkça yazılmasını iste.

4. Ödemeyi bankadan iste. Son ödemenin elden ya da zarfla değil, banka hesabına yapılmasını iste. Bankadan yapılmayan bir ödemenin karşılığında imzaladığın bir ibraname geçerli değildir, ama nakit aldığın bir parayı ispat etmek de zorlaşır. Hesap dökümünü sakla.

5. İmzalamak zorunda kalırsan not düş. İşveren ödemeyi imzaya bağlıyorsa ve imzalamak zorunda kalırsan, imzanın altına el yazınla "eksik ödenmiştir, diğer alacaklarım saklıdır" gibi bir ihtirazi kayıt ekle ve belgenin bir örneğini al. Mümkünse imza anında bir tanık bulunsun.

6. Çalışma belgeni iste. İşten ayrılırken işverenden, yaptığın işi ve çalışma süreni gösteren çalışma belgesini yazılı olarak iste. Belgede işin, unvanın ve tarihlerin doğru yazıldığını kontrol et.

7. Son hesabı karşılaştır. Bankaya yatan tutarı, 3.18'deki kıdem hesap kartın ve 3.15'teki ayrılış hesap kartınla karşılaştır. Eksik bir kalem varsa, alacak için arabuluculuk yolunu ve beş yıllık zamanaşımı sürelerini hatırla.

8. İşveren tarafıysan doğru yap. İşveren olarak bir işçiyle hesabı kapatmak istiyorsan, ödemeyi tam olarak ve bankadan yap, bir ay geçtikten sonra alacak kalemlerini ve tutarları tek tek gösteren bir ibraname hazırla. Uyuşmazlık varsa, arabuluculukta varılacak bir anlaşma daha güvenli bir yoldur.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: İbraname için en erken geçerli tarih, kalem kalem alacak listesi ve tutarları, banka bilgisi ve bildirim cümlesi, ihtirazi kayıt cümlesi ve işverenden istenecek belgelerden oluşan bir son ödeme kontrol listesi.

Sınır

Bu ders işten ayrılırken imzalanan ibranamenin geçerlilik şartlarını ve son ödemeyi anlatıyor. Bir belgenin ibraname mi, makbuz mu, yoksa bir ikale sözleşmesi, yani karşılıklı anlaşmayla sona erdirme mi olduğu, içeriğine göre değerlendirilir ve bu değerlendirme sonuçları büyük ölçüde değiştirir. Arabuluculukta varılan anlaşmaların kendine özgü sonuçlarını 3.20'de görmüştük. Önüne bir ibraname ya da anlaşma metni konduysa ve tutarlar büyükse, imzalamadan önce bir avukata göster; ödeme gücün yoksa baronun adli yardım bürosundan destek isteyebilirsin. Daha önce imzaladığın bir belgenin geçerliliği tartışmalıysa, kalan alacakların için önce arabulucuya başvurman gerekir. Zamanaşımı sürelerini aklında tut: kıdem, ihbar ve yıllık izin ücreti için beş yıldır. Çalışma belgesi verilmediyse ya da yanlış yazıldıysa, bunu işverenden yazılı olarak iste ve cevabını sakla; yeni işverenin bu yüzden yaşadığı bir zarar varsa onun da eski işverene karşı tazminat hakkı olduğunu bil.

Kapanış

1. İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibraname yazılı olmalı, sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra imzalanmalı, alacağın türünü ve miktarını açıkça göstermeli ve ödeme tam olarak bankadan yapılmalıdır; bu şartlardan birini taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
2. Hakkın gerçek tutarda ödenmediği belgeler, ancak içerdikleri miktarla ve ödeme bankadan yapılmışsa makbuz sayılır; imzalamak zorunda kalan işçi, "alacaklarım saklıdır" diyerek ihtirazi kayıt düşmelidir.
3. İşten ayrılan işçiye işin çeşidini ve süresini gösteren çalışma belgesi verilmelidir; vaktinde verilmemesi ya da yanlış bilgi içermesi tazminat doğurabilir, son ödeme ise her zaman banka kaydıyla alınmalıdır.

Üç soru

1. İşten ayrıldığın gün, alacaklarının tutarlarını göstermeyen bir "ibraname" imzaladın. Bu belge geçerli mi?
2. İşveren sana kalan alacaklarının yarısını elden ödedi ve bir ibraname imzalattı. Bu belge neyi kanıtlar?
3. Ayrıldıktan sonra işveren sana çalışma belgesi vermiyor. Bu bir sorun mu?

Yanıtlar

Birinci soruda ibraname sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra imzalanmamış ve alacak türlerini ve tutarlarını göstermiyor; kanunun şartlarını taşımadığı için kesin olarak hükümsüzdür. İkinci soruda ödeme ne tam ne de bankadan yapılmış; belge ibraname olarak geçersizdir ve banka kaydı olmadığı için makbuz işlevi bile tartışmalıdır. Üçüncü soruda işveren, işten ayrılan işçiye işin çeşidini ve süresini gösteren bir belge vermek zorundadır; vaktinde verilmemesinden zarar görürsen tazminat isteyebilirsin.

Sonraki derse köprü

Cahit son ödemesini kontrol ederken yalnızca banka dökümüne değil, altı yılın sigorta günlerine de bakmalıydı; çünkü kıdemin ve gelecekteki emekliliğin hesabı orada yazılıdır. 3.23 Hizmet dökümünü okumak, Sosyal Güvenlik Kurumu hizmet dökümündeki prim günlerini, işyeri ve kazanç bilgilerini ve eksik gün kodlarını, ve dökümü bordroyla nasıl karşılaştıracağını ele alıyor.