İşsizlik ödeneği

Açılış

Bilge Kütahya'da bir porselen fabrikasının satış ofisinde iki yıllık belirli süreli sözleşmeyle çalışıyordu. Sözleşmesi geçen hafta sona erdi ve yenilenmedi. Kira, fatura ve okul taksidi her ay yine gelecek. Komşusu "işsizlik maaşı diye bir şey var ama istifa edenler alamıyormuş" diyor. Bilge istifa etmedi, ama işten de atılmadı; sözleşmesi kendiliğinden bitti. Başvurabilir mi? Nereye, hangi süre içinde? Ödeneği alırken ara sıra bir arkadaşının dükkânında yardım ederse ne olur?

Tek fikir

İşi elinden kendi tercihi olmadan çıkan ya da kanunun saydığı bir gerekçeyle ayrılan sigortalı, prim koşullarını sağlıyorsa sözleşmenin bitiminden sonraki otuz gün içinde başvurarak işsizlik ödeneği alır. Nedensiz istifa bu hakkı doğurmaz. Ödenek alırken gelir getiren bir işte çalışmak ödeneği keser.

Kural ne diyor

3.16'da işsizlik ödeneğine hak kazandıran sona erme biçimlerini, prim koşullarını, ödeneğin süresini ve tutarını, işten ayrılma bildirgesini ve otuz günlük başvuru süresini görmüştük. Bu dersin konusu başka bir sorudur: ödenek başladıktan sonra neler olur, ne zaman kesilir ve bir red kararına karşı ne yapılır?

Önce hatırlamak gereken bir ayrım var. Kanun işsizlik sigortasını, işçinin iradesi dışında işsiz kalmasına karşı kurar. Bu yüzden ödeneğe hak kazandıranlar şunlardır: işverenin bildirim süresine uyarak ya da sağlık veya zorlayıcı sebeple yaptığı fesih, işçinin haklı nedenle feshi, belirli süreli sözleşmenin süresinin bitmesi ve işyerinin kapanması ya da el değiştirmesi. İşçinin hiçbir nedene dayanmadan istifa etmesi ve işverenin ahlak ve iyi niyete aykırılık nedeniyle yaptığı fesih bu listede yoktur.

Ödenek bir defa bağlandığında sonsuza kadar güvencede değildir. Kanun, sigortalı işsizin de belirli kurallara uymasını ister.

Bu madde iki farklı sonucu ayırır. Kesilme, ödeneğin sona ermesidir; gelir getirici bir işte çalışmak ya da uygun bir iş teklifini nedensiz reddetmek bu sonucu doğurur. Durdurma ise geçicidir; hastalık raporu ya da analık nedeniyle Kurumdan geçici iş göremezlik ödeneği alınan dönemde işsizlik ödeneği bekler, o dönem bitince yeniden işler.

Kurumun bir kararına karşı çıkmanın yolu da kanunda yazılıdır.

Nasıl işler

İşsizlik ödeneği, doğru zamanda yapılan bir başvuruyla başlar ve küçük ihmallerle kesilebilir. Aşağıdaki adımlar başvurudan son ödemeye kadar yolu gösterir.

1. Ayrılış biçimini kontrol et. İşten nasıl ayrıldığını yaz: işveren mi sona erdirdi, yoksa kanundaki bir gerekçeye dayanıp sen mi bıraktın, belirli süreli sözleşmen mi bitti, işyeri mi kapandı? Nedensiz bir istifa ise ödenek hakkın doğmaz; bunu başvurudan önce bil.

2. Prim koşulunu hesapla. Ayrılmadan hemen önceki dört aya yakın dönemde, yani yüz yirmi günde, kesintisiz çalışmış olmalısın; geriye doğru üç yıllık pencerede de toplam altı yüz günlük işsizlik primi bulunmalı. Bu sayıları sigorta kaydını gösteren hizmet dökümüyle doğrula.

3. Otuz gün içinde başvur. Ayrılış gününün ertesinden saymaya başla; otuzuncu gün dolmadan başvurunu ya kurumun il müdürlüğünde ya da internet üzerinden yap. Geciktiğin her gün, hak sahipliği süresinden düşülür.

4. Bildirgeyi kontrol et. İşverenin işten ayrılma bildirgesini Kuruma gönderdiğini ve çıkış nedeninin doğru yazıldığını kontrol et. Bildirgedeki neden yanlışsa, 3.16'da gördüğümüz gibi düzeltilmesi için başvur; işverenin bildirgeyi hiç vermemesi ise ona idari para cezası doğurur.

5. Kurumla iletişimi kesme. Ödenek alırken Kurumun telefon, e-posta ya da mesajla yaptığı çağrıları takip et ve istenen belgeleri zamanında ver. Adresin ya da telefonun değişirse hemen bildir. Bir çağrıyı kaçırmak ödeneğin kesilmesine yol açabilir.

6. Gelir getiren iş yapma. Ödenek aldığın süre içinde, kısa süreli ya da kayıt dışı da olsa gelir getiren bir işte çalışma. Çalıştığın anlaşılırsa ödeneğin kesilir ve kusurundan doğan fazla ödemeleri faiziyle geri ödersin. Yeni bir işe başladığında Kuruma hemen bildir.

7. İş tekliflerini değerlendir. Kurumun önerdiği, mesleğine uygun, son işinin ücret ve koşullarına yakın ve oturduğun yerin belediye sınırları içindeki bir işi haklı bir neden olmadan reddedersen ödeneğin kesilir. Teklif bu koşullardan birini taşımıyorsa, bunu yazılı olarak belirt.

8. Red ya da kesinti kararına itiraz et. Kurum başvurunu reddeder ya da ödeneğini keserse, kararın eline geçtiği günden başlayarak iki haftayı bir gün aşan süre, yani on beş gün dolmadan yazılı itirazını ver. İtiraz otuz gün içinde sonuçlandırılır; sonuçtan memnun değilsen yargı yoluna gidebilirsin.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Ayrılış yolunun ödenek hakkına etkisi, prim koşulu ve hak sahipliği süresi, yaklaşık günlük ödenek, başvuru için son gün ve ödenek süresince kaçınılacak üç davranıştan oluşan bir ödenek hesap kartı.

Sınır

Bu ders işsizlik ödeneğinin temel kurallarını anlatıyor. Ödeneğin günlük tutarı her yıl değişen asgari ücrete bağlı tavanlarla sınırlıdır; güncel tutarı Türkiye İş Kurumundan öğren. Kısa çalışma ödeneği, doğum sonrası yarım çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu gibi başka destekler bu dersin dışında kaldı; her birinin kendi şartları var. Bildirgedeki çıkış nedeni yanlışsa ya da işveren bildirgeyi vermiyorsa, bu durum hem ödeneğini hem diğer alacaklarını etkileyebileceği için bir avukata danış; avukat ücretini karşılayamıyorsan baroya adli yardım için başvurabilirsin. İşçi alacakların için dava yoluna gideceksen önce arabulucuya başvurman gerektiğini unutma. Kurumun kararlarına karşı on beş günlük itiraz süresi kısadır; kararı aldığın gün takvime yaz.

Kapanış

1. Ödenek, işini kanundaki yollardan biriyle kaybeden ve prim koşulunu, yani kesintisiz son yüz yirmi günü ve üç yıllık altı yüz günü sağlayan sigortalıya bağlanır; nedensiz istifa ve ahlak ve iyi niyete aykırılık nedeniyle yapılan fesih bu hakkı doğurmaz.
2. Başvuru için ayrılıştan sonra otuz gün vardır; ödenek damga vergisi dışında kesintiye tabi değildir, nafaka dışında haczedilemez ve hak süresi dolmadan yeniden işsiz kalan kişi kalan süreyi kullanabilir.
3. Ödenek alırken gelir getiren bir işte çalışmak, uygun bir iş teklifini nedensiz reddetmek ya da Kurumun çağrılarına uymamak ödeneği keser; Kurumun kararlarına tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir.

Üç soru

1. Gerekçe göstermeden istifa ettin. İşsizlik ödeneği alabilir misin?
2. Ödenek alırken bir arkadaşının dükkânında sigortasız olarak haftada iki gün ücret karşılığı çalışıyorsun. Bunun bir sakıncası var mı?
3. Türkiye İş Kurumu başvurunu reddetti ve karar sana dün tebliğ edildi. Ne yapabilirsin?

Yanıtlar

Birinci soruda gerekçesiz bir istifa ödenek kapısını açmaz; ayrılışın haklı bir nedene dayanıyorsa bu nedeni gösteren bir fesihle durum farklı olabilir. İkinci soruda ödenek alırken gelir getirici bir işte çalıştığın tespit edilirse ödeneğin kesilir ve kusurundan doğan fazla ödemeler faiziyle geri alınır. Üçüncü soruda dünden başlayarak on beş günün var; bu süre dolmadan kuruma yazılı itiraz et; itiraz otuz gün içinde sonuçlandırılır ve bu yol yargıya başvurma hakkını ortadan kaldırmaz.

Sonraki derse köprü

Bilge işten ayrılırken işverenin muhasebesi önüne bir kâğıt koymuş ve "imzala, hesabın kapansın" demişti. 3.22 İbraname ve son ödeme, ibranamenin hangi koşullarda geçerli olduğunu, "bütün haklarımı aldım" yazan bir belgenin sınırlarını ve son ödemeyi neden banka kaydıyla almak gerektiğini ele alıyor.