İş uyuşmazlığında arabuluculuk

Açılış

Serdal Mersin'de bir narenciye paketleme tesisinde üç yıl çalıştıktan sonra işten çıkarılıyor. Kıdem tazminatının bir kısmı yatmış, ihbar tazminatı yatmamış, üç yıllık fazla mesaisi ise hiç ödenmemiş. Bir arkadaşı "dava açarsın, alırsın" diyor. Serdal adliyeye gittiğinde danışmadaki görevli ona önce başka bir kapıyı gösteriyor: "Önce arabuluculuk bürosuna başvurmanız lazım." Serdal'ın aklında birkaç soru var: Bu bir mahkeme mi? Para ödeyecek miyim? İşveren gelmezse ne olur? Masaya oturursam alacaklarımdan vazgeçmiş mi sayılırım?

Tek fikir

İşçi ve işveren arasındaki alacak, tazminat ve işe iade davalarından önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Süreç kısadır ve ilk iki saati işçiye ücretsizdir. Anlaşmaya varılan konular için sonradan dava açılamaz; bu yüzden imzalanan belgenin her satırı önemlidir.

Kural ne diyor

Kira uyuşmazlıklarını işlediğimiz 2.15'te, arabuluculuğun genel kurallarını, gizlilik ilkesini, son tutanağı ve anlaşmanın icra edilebilirliğini görmüştük. İş uyuşmazlıklarında da aynı genel kurallar geçerlidir; ama İş Mahkemeleri Kanunu bunlara iş ilişkisine özgü kurallar ekler.

Kuralın kapsamı geniştir: kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin, ücret, tatil ücretleri ve işe iade, hepsi önce arabulucuya götürülür. İstisnası tektir ve önemlidir: 3.12'de gördüğümüz iş kazası ve meslek hastalığı tazminatlarında arabuluculuk zorunlu değildir.

Usule ilişkin birkaç ayrıntı da pratikte işe yarar. Görüşmeler, taraflar başka bir yer kararlaştırmadıkça arabulucuyu görevlendiren büronun bağlı olduğu yargı çevresinde yapılır. Büronun yetkisine karşı çıkmak isteyen taraf bunu en geç ilk toplantıda, yerleşim yerini ve işin yapıldığı yeri gösteren belgelerle yapmalıdır. İşvereni masada yazılı yetki belgesi olan bir çalışan temsil ediyorsa, imza atmadan önce bu belgeyi görmek isteyebilirsin. Sürecin süresi, ücreti ve katılmamanın bedeli de aynı maddede düzenlenmiştir.

Bu son cümle, iş uyuşmazlıklarındaki en büyük tuzaktır. 6325 sayılı Kanun'un 18. maddesi, arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılan hususlar hakkında tarafların dava açamayacağını söyler. Anlaşma belgesine "işçinin işverenden başkaca hiçbir alacağı kalmamıştır" gibi genel bir cümle yazılırsa, bu cümlenin kapsamı ileride tartışma konusu olabilir. Belgede hangi alacağın hangi tutarla kapandığını tek tek görmek, işçinin kendini korumasının en sağlam yoludur.

İşe iade masasında ise 3.19'da gördüğümüz üçlü kural işler: dönüş günü, karar çıkana kadarki aylıkların karşılığı ve dönülmezse ödenecek tazminat rakamla yazılmadıkça masada anlaşma yok sayılır.

Nasıl işler

Arabuluculuk, iş uyuşmazlığının ilk ve çoğu zaman son durağıdır. Aşağıdaki adımlar başvurudan imzaya kadar yolu gösterir.

1. Alacaklarını listele. Kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin, hafta tatili, genel tatil ve ödenmemiş ücret gibi her alacağı ayrı bir satıra yaz. Her birinin yaklaşık tutarını ve dayandığın belgeleri, yani bordroları, banka dökümlerini, puantajları ve yazışmaları yanına ekle. İşe iade istiyorsan bunu da ayrıca belirt.

2. Doğru büroya başvur. İşverenin yerleşim yerindeki ya da işi yaptığın yerdeki adliyenin arabuluculuk bürosuna git. Başvuru formunda kendi ve işverenin iletişim bilgilerini eksiksiz yaz; büro eksik bilgiyi resmî kayıtlardan araştırabilir. İşe iade istiyorsan, fesih yazısını aldığın günden itibaren takvimde bir ay saydığında çıkan son günü kaçırma. Başvurunun alındığını gösteren belgeyi ve dosya numarasını sakla; süreyi zamanında kullandığını ileride bu belge kanıtlar.

3. İlk toplantıya mutlaka katıl. Arabulucu seni telefon, mesaj ya da e-postayla ilk toplantıya çağırır. Geçerli bir mazeretin olmadan katılmazsan, davayı kazansan bile yargılama giderlerinin yarısını ödemek zorunda kalabilirsin. Gidemiyorsan, mazeretini önceden arabulucuya bildir ya da avukatınla temsil edil.

4. Masada hesabını göster. Görüşmede alacak listeni ve belgelerini anlat. Gizlilik ilkesi gereği burada söylediklerin ve kabul ettiğin teklifler, anlaşma olmazsa sonraki davada aleyhine delil olarak kullanılamaz; bu yüzden pazarlık yapmaktan çekinme.

5. Teklifi kalem kalem değerlendir. İşveren toplu bir rakam önerirse, bu rakamın hangi alacakları ve hangi tutarlarla karşıladığını sor. Fazla mesaiyi ya da yıllık izni kapsamayan bir teklifle "bütün alacaklarım ödendi" anlamına gelecek bir cümleye imza atma.

6. Belgeyi imzalamadan oku. Anlaşma belgesinde her alacağın adının, tutarının, ödeme tarihinin ve ödemenin yapılacağı hesabın yazılı olduğunu kontrol et. Ödeme taksitliyse, bir taksit ödenmezse ne olacağının belgede yazmasını iste.

7. Anlaşma yoksa dava süresini hesapla. Anlaşma sağlanamazsa arabulucu son tutanağı düzenler ve bir örneğini sana verir. Alacak davasında zamanaşımı süreç boyunca durmuştur; işe iadede ise son tutanağın tarihinden sonraki on dört gün içinde mahkemeye gitmelisin.

8. Ödemeyi takip et. Anlaşmadaki tarihlerde ödemenin hesabına geçip geçmediğini kontrol et. Ödeme yapılmazsa, taraflar ve avukatlar ile arabulucunun imzaladığı ya da mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınmış bir anlaşma belgesiyle icra takibi başlatabilirsin.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Kalem kalem alacak listesi, belgeler, başvurulacak adliye, işe iade için son başvuru günü, kalem bazında kabul edilebilir en düşük tutarlar ve imza öncesi beş maddelik kontrol listesinden oluşan bir arabuluculuk hazırlık dosyası.

Sınır

Bu ders iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuğun temel kurallarını anlatıyor. Bir alacağın arabuluculuk kapsamında olup olmadığı, hangi büronun yetkili olduğu, anlaşma belgesindeki genel ibarelerin hangi alacakları kapsadığı ve icra edilebilirlik için hangi imzaların gerektiği ayrıntılı kurallara ve yargı uygulamasına bağlıdır. Alacakların yüksekse ya da işverenin teklifini değerlendiremiyorsan, ilk toplantıdan önce bir avukata danış; ücret ödeyemiyorsan barodan adli yardım talep edebilirsin. Arabulucu tarafsızdır; senin avukatın değildir ve sana hukuki tavsiye vermez. Anlaşma belgesini imzalamadan önce, gerekirse bir ara isteyip metni dışarıda bir hukukçuya gösterebilirsin. İş kazası ve meslek hastalığı tazminatlarında arabuluculuk zorunlu değildir; bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılabilir. Gazeteciler ve gemiadamları da bu kural bakımından işçi sayılır ve aynı yolu izler.

Kapanış

1. İşçi ve işveren arasındaki alacak, tazminat ve işe iade davalarından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; başvuru işverenin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki büroya yapılır, iş kazası ve meslek hastalığı tazminatları bu kuralın dışındadır.
2. Arabulucu süreci üç haftada, zorunlu hâlde dört haftada bitirir; mazeretsiz ilk toplantıya katılmayan taraf yargılama giderlerinin yarısını öder, anlaşma olmazsa iki saatlik ücreti devlet karşılar ve süreç boyunca zamanaşımı durur.
3. Anlaşılan hususlar için sonradan dava açılamaz; belge her alacağın adını, tutarını ve ödeme tarihini göstermelidir, işe iade anlaşması ise dönüş günü, bekleme aylarının karşılığı ve dönülmezse ödenecek tazminat yazılı değilse geçersiz kalır.

Üç soru

1. Kıdem ve fazla mesai alacakların için doğrudan iş mahkemesinde dava açtın. Ne olur?
2. İşveren seni ilk toplantıya davet edilmiş olmasına rağmen gelmedi ve anlaşma sağlanamadı. Bunun işverene bir sonucu var mı?
3. Arabuluculukta işverenin önerdiği toplam rakamı kabul etmek üzeresin, ama fazla mesainin konuşulmadığını fark ettin. Ne yapmalısın?

Yanıtlar

Birinci soruda işçi alacakları için arabulucuya başvurmak dava şartıdır; bu adım atlandığı için mahkeme dosyayı esasa girmeden geri çevirir. İkinci soruda geçerli bir mazeret olmadan ilk toplantıya katılmayan işveren, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve bu durum son tutanakta yazılır. Üçüncü soruda anlaşılan hususlar için sonradan dava açılamaz; fazla mesainin de konuşulmasını isteyip belgede her alacağın adını ve tutarını ayrı ayrı görmeden imza atmamalısın.

Sonraki derse köprü

Serdal'ın işinin bittiği günden beri aklında bir soru daha vardı: yeni bir iş bulana kadar nasıl geçinecek? 3.21 İşsizlik ödeneği, ödeneğe hak kazanmanın koşullarını, başvurunun nereye ve hangi sürede yapılacağını ve istifa eden işçinin durumunu ele alıyor.