Kıdem tazminatı

Açılış

Zübeyde Adıyaman'da bir hastanenin temizlik hizmetlerinde on bir yıldır çalışıyor. Bu yıl evlenen kızının düğünü için borçlanmış ve bir an önce bir miktar toplu paraya ihtiyacı var. Mahalledeki bir tanıdığı ona "istifa et, kıdemini al, sonra başka yerde başlarsın" diyor. Hastanedeki bir arkadaşı ise "istifa edersen kıdem yanar" diyor. Zübeyde e-Devlet'te sigorta prim gününe baktığında sayının yüksek olduğunu görüyor ve aklına üçüncü bir ihtimal geliyor: Belki de emekliliğe yetecek kadar gün doldurmuştur ve bu bir şey değiştirir?

Tek fikir

Aynı işverende bir yılı dolduran işçi, sözleşmesi kanunun saydığı yollardan biriyle biterse, her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş ücreti kadar kıdem tazminatı alır. Tutarın bir tavanı vardır. İstifa kural olarak bu hakkı kaybettirir; askerlik, emeklilik şartları, evlilik ve ölüm bunun istisnasıdır.

Kural ne diyor

Kıdem tazminatı bugün de eski İş Kanunu'nun yürürlükte bırakılan tek maddesiyle düzenlenir. 2003 tarihli İş Kanunu'nun 120. maddesi, eski kanunun bütün hükümlerini kaldırırken yalnızca kıdem tazminatını düzenleyen 14. maddesini ayakta bırakmıştır.

Maddenin listesi kapalıdır: kıdem tazminatını yalnızca bu yollar doğurur. Burada en sık karışan nokta istifadır. İşçinin kendi isteğiyle, hiçbir nedene dayanmadan ayrılması listede yoktur. Ama aynı listede, istifa gibi görünen beş durum vardır: 3.16'da gördüğümüz haklı fesih, askerlik, emekliliğe hak kazanma, yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlama ve kadın işçinin evlendikten sonraki bir yıl içinde ayrılması. Bu beş kapıdan biriyle çıkan işçinin tazminatı kendi isteğiyle ayrılmış olmasına rağmen korunur.

Yaş dışındaki şartları tamamlamak, en çok gözden kaçan yoldur. İşçi emeklilik yaşını beklemiyor olsa bile, kanunun aradığı sigortalılık süresini ve prim gün sayısını doldurmuşsa, Sosyal Güvenlik Kurumundan bunu gösteren bir yazı alıp bu yazıya dayanarak işten ayrılabilir ve kıdem tazminatını alır. Gereken gün sayısı ve süre, işçinin sigortalılık başlangıç tarihine göre değişir.

Tutarın bir üst sınırı da vardır. Aynı maddeye göre kıdem tazminatının yıllık miktarı, devlet memurlarına bir hizmet yılı için ödenecek en yüksek emeklilik ikramiyesini geçemez. Bu tavan dönemsel olarak güncellenir; ayrılış tarihindeki tavanı resmî duyurulardan kontrol etmek gerekir.

Aynı madde iki koruma kuralı daha koyar. Birincisi, aynı kıdem süresi için bir kereden fazla kıdem tazminatı ödenmez: daha önce tazminatı ödenmiş bir süre, aynı işverende yeniden başladığında tekrar hesaba katılmaz. İkincisi, işveren kıdem tazminatı sorumluluğunu kişilere ya da sigorta şirketlerine sigorta ettiremez; borç işverenin kendisinde kalır. Kıdem tazminatının vergisi ve zamanaşımı da ayrı kurallara bağlıdır.

Kanunla ödenmesi gereken kıdem tazminatı, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 25. maddesine göre gelir vergisinden istisnadır. Bordroda bu tutardan gelir vergisi kesildiğini görürsen nedenini sor.

Nasıl işler

Kıdem tazminatının hesabı dört soruya dayanır: hak var mı, kaç yıl, hangi ücret, tavan aşılıyor mu?

1. Hak doğuran yolu belirle. Sözleşmen nasıl sona eriyor ya da erecek? İşveren ahlak ve iyi niyete aykırılık dışında bir nedenle mi feshediyor, sen haklı bir nedenle mi feshediyorsun, askere mi gidiyorsun, emekliliğe ya da yaş dışındaki şartlara mı hak kazandın, evlilik nedeniyle mi ayrılıyorsun? Bunlardan birine girmeyen bir istifa kıdem tazminatı doğurmaz.

2. En az bir yılı kontrol et. Aynı işverenin yanındaki toplam çalışma süren en az bir yıl olmalıdır. Aynı işverenin farklı işyerlerinde ya da arada kesintilerle çalıştığın süreler birleştirilir.

3. Kıdem süreni hesapla. İşe giriş tarihinden çıkış tarihine kadar geçen süreyi yıl, ay ve gün olarak yaz. Her tam yıl için otuz günlük ücret, artan aylar ve günler için aynı orandan hesaplanan kısım ödenir.

4. Giydirilmiş ücreti bul. Son brüt ücretine düzenli aldığın yemek, yol, yakacak, ikramiye ve benzeri parasal yardımların aylık karşılığını ekle. Örnek bir rakamla: brüt ücretin kırk bin lira, aylık yemek ve yol yardımın üç bin lira olsaydı, giydirilmiş ücretin kırk üç bin lira olurdu.

5. Tutarı hesapla. Giydirilmiş ücreti kıdem yılınla çarp; artan ayları da on ikide bir oranında ekle. Aynı örnekte altı yıl dört aylık bir kıdem, tavanın altında kalındığı varsayılırsa, yaklaşık iki yüz yetmiş iki bin liralık bir tazminata karşılık gelirdi.

6. Tavanı kontrol et. Giydirilmiş ücretin, ayrılış tarihindeki kıdem tavanını aşıyorsa, her yıl için tavan tutarı esas alınır. Güncel tavanı resmî kaynaklardan öğren; eski bir duyuruya güvenme.

7. Emeklilik yolunu araştır. Sigortalılık başlangıç tarihin, prim gün sayın ve sigortalılık süren yaş dışındaki emeklilik şartlarını karşılıyor olabilir. e-Devlet'ten hizmet dökümünü indir ve Sosyal Güvenlik Kurumundan, kıdem tazminatına esas olmak üzere şartları sağlayıp sağlamadığını gösteren yazıyı iste. Yazıyı aldıktan sonra işverene, bu yazıya dayanarak ayrıldığını yazılı bildir.

8. Ödemeyi izle. Kıdem tazminatı sözleşme sona erdiğinde ödenmelidir. Gecikirse mevduata uygulanan en yüksek faiz işler. Ödeme yapılmazsa, kıdem tazminatının beş yıllık zamanaşımı süresini aklında tut.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Kıdem süresi, giydirilmiş ücret, tavan karşılaştırmasıyla birlikte yaklaşık kıdem tazminatı tutarı ve hak doğurabilecek ayrılış yolunu gösteren bir kıdem hesap kartı.

Sınır

Bu ders kıdem tazminatının temel kurallarını anlatıyor. Hangi yardımın giydirilmiş ücrete gireceği, birden fazla işverende geçen sürelerin birleştirilip birleştirilmeyeceği, alt işveren değişikliklerinde kıdemin nasıl hesaplanacağı ve yaş dışındaki emeklilik şartlarının senin sigortalılık başlangıcına göre ne olduğu ayrıntılı kurallara bağlıdır. Emeklilik şartlarını öğrenmek için bağlı olduğun sigorta il müdürlüğüne yazılı dilekçe ver. Hesap büyük bir tutara ulaşıyorsa ya da işveren ödemiyorsa, bordrolarını, banka dökümlerini ve fesih belgelerini bir avukata göster; gelirin buna yetmiyorsa baronun adli yardım bürosundan bir avukat görevlendirilmesini isteyebilirsin. Dava öncesi arabuluculuk şartının kıdem alacağın için işleyip işlemediğini de görüşmede netleştir. İşveren ödeme yerine taksit ya da senet öneriyorsa, imzalamadan önce bunun hangi güvenceye bağlandığını ve gecikme faizinden vazgeçme anlamına gelip gelmediğini sor; ödenen her taksiti banka kaydıyla belgele.

Kapanış

1. Bir yılı dolduran işçinin sözleşmesi; işverenin ahlak ve iyi niyete aykırılık dışındaki feshiyle, işçinin haklı feshiyle, askerlik, emeklilik ya da yaş dışındaki emeklilik şartlarının tamamlanmasıyla, kadın işçinin evlendikten sonraki bir yıl içinde ayrılmasıyla ya da ölümle biterse kıdem tazminatı doğar; nedensiz istifa doğurmaz.
2. Her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş ücret ödenir, artan süreler oranlanır; maaşın yanında süreklilik taşıyan yardımlar da hesaba girer, ama her yıl için ödenecek tutar dönemsel olarak güncellenen kıdem tavanını geçemez.
3. Kanuna göre ödenmesi gereken kıdem tazminatı gelir vergisinden istisnadır; gecikirse mevduatın en yüksek faizi eklenir; alacak beş yıl içinde istenmezse zamanaşımına uğrar.

Üç soru

1. Sekiz yıldır çalıştığın işten, yeni bir işe geçmek için istifa ediyorsun. Kıdem tazminatı alabilir misin?
2. Evlendikten on dört ay sonra kendi isteğinle işten ayrılmak istiyorsun. Evlilik bu durumda sana tazminat kapısı açar mı?
3. İşveren kıdem tazminatını yalnızca brüt maaşın üzerinden hesapladı; oysa her ay yemek kartı ve servis parası da alıyordun. Ne yapmalısın?

Yanıtlar

Birinci soruda hiçbir nedene dayanmayan istifa kıdem tazminatı doğurmaz; ama ayrılmadan önce haklı fesih nedenlerinden birinin olup olmadığını ya da yaş dışındaki emeklilik şartlarını tamamlayıp tamamlamadığını kontrol etmelisin. İkinci soruda kanun, kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde ayrılmasını arar; on dört ay sonraki ayrılık bu yola girmez. Üçüncü soruda kıdem tazminatı giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanır; yemek kartı ve servis parasının da hesaba katılmasını yazılı olarak istemeli, tavanı aşmayan farkı talep etmelisin.

Sonraki derse köprü

Gülnaz'ın sözleşmesi küçülme gerekçesiyle feshedilmişti; bu gerekçenin gerçek olup olmadığı, kıdem tazminatından da büyük bir soruyu açar. 3.19 İşe iade, iş güvencesinin kimleri kapsadığını, işverenin geçerli bir nedene dayanma yükümlülüğünü, işe iade için arabulucuya başvuru süresini ve boşta geçen süre ücretini ele alıyor.