İşçinin haklı nedenle feshi

Açılış

Duygu Kahramanmaraş'ta bir tekstil fabrikasında altı yıldır kalite kontrol şefi. Son sekiz aydır maaşı her ay iki hafta gecikiyor, son iki ayın fazla mesaileri ise hiç ödenmemiş. Başka bir firmadan teklif aldığında içinden "istifa edip giderim" diyor. Bir arkadaşı onu durduruyor: "İstifa edersen kıdem tazminatını da, işsizlik maaşını da kaybedersin. Haklı fesih diye bir şey var, ona bak." Duygu iki kelimenin arasındaki farkın neden bu kadar büyük olduğunu anlamak istiyor.

Tek fikir

Kanunun saydığı sağlık sebepleri, işverenin ahlak ve iyi niyete aykırı davranışları, ücretin ödenmemesi ve zorlayıcı sebepler işçiye sözleşmeyi beklemeksizin, o gün bitirme hakkı verir. İstifadan farklı olarak bu fesih kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği hakkını korur.

Kural ne diyor

Taciz dersinde, 3.13'te, işverenin onur kırıcı sözlerinin ve sataşmasının, haber verildiği hâlde tacizi durdurmamasının işçiye bu hakkı verdiğini görmüştük. Aynı madde bunların yanında sağlık, yanıltma, ücret ve zorlayıcı sebeplere dayanan başka nedenler de sayar.

Ücret nedeni en sık başvurulan nedendir ve 3.7'de gördüğümüz iş görmekten kaçınma hakkından farklıdır. İş görmekten kaçınma, ücreti yirmi gün içinde ödenmeyen işçiye sözleşme sürerken çalışmayı durdurma imkânı verir. Haklı fesih ise sözleşmeyi tamamen bitirir. Kanunun ifadesi geniştir: ücretin hiç ödenmemesi kadar yanlış ya da eksik hesaplanması da bu nedene girer. Ödenmeyen fazla mesailer ve tatil günü ücretleri bu kapsamda düşünülmelidir.

Haklı feshin işçiye kazandırdıklarının ilki kıdem tazminatıdır. Kıdem tazminatını bugün de düzenleyen eski İş Kanunu hükmü, işçinin bu maddeye dayanarak yaptığı feshi kıdem tazminatına hak kazandıran hâller arasında sayar; istifayı saymaz. Kıdem tazminatının koşullarını ve hesabını iki ders sonra ayrıntılı göreceğiz.

İkinci kazanç işsizlik ödeneğidir. İşsizlik sigortası, kendi isteğiyle işten ayrılanı değil, işini kendi iradesi dışında kaybedeni korur; haklı nedenle fesih de bu kapsamdadır.

Burada bir tuzak vardır. Haklı fesih yapan işçinin çıkış nedeni bazen işverence "istifa" olarak bildirilir. Bildirgedeki kod yanlışsa işsizlik ödeneği başvurusu reddedilebilir. Bu yüzden fesih yazısında dayandığın nedeni açıkça yazmak ve bildirgedeki çıkış nedenini kontrol etmek hayati önemdedir.

Nasıl işler

Haklı fesih, istifa gibi tek cümlelik bir karar değildir; neden, kanıt, süre ve biçim birlikte hazırlanmalıdır.

1. Nedeni belirle. Yaşadığın durumun kanunda sayılan hangi nedene girdiğini yaz: ödenmeyen ya da eksik hesaplanan ücret mi, sağlığına zarar veren bir iş mi, işe girerken söylenenlerin gerçeğe uymaması mı, işverenin onuruna dokunan bir davranışı mı, işin bir haftadan uzun durması mı? Birden fazla neden varsa hepsini sırala.

2. Kanıtı topla. Ücret nedenine dayanıyorsan bordrolarını, banka dökümlerini, fazla çalışma kayıtlarını ve ödeme günlerini bir araya getir. Sağlık nedenine dayanıyorsan hekim raporunu al. Diğer nedenlerde yazışmalar, tanıklar ve tarihli notlar önemlidir.

3. Süreyi kaçırma. 3.13'te gördüğümüz altı iş günü ve bir yıllık süre, kanunda ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller ve benzerleri başlığı altında sayılan bütün nedenler için öngörülmüştür; yanıltma da, ücretin ödenmemesi de bu başlığın içindedir. Ödenmemesi aylardır süren bir ücrette bu sürenin nasıl işleyeceği tartışmalı olabileceği için bir hukukçuya sor. Sağlık ve zorlayıcı sebepler için bu kısa süre öngörülmemiştir, ama orada da beklemeden hareket etmek kanıtını güçlendirir.

4. Fesih yazısını hazırla. Fesih bildirimini yazılı yap ve dayandığın nedeni açıkça belirt: hangi ayların ücretinin ödenmediğini ya da geç ödendiğini, hangi alacakların hesaplanmadığını yaz. "İstifa ediyorum" ya da "kendi isteğimle ayrılıyorum" gibi ifadeler kullanma; bunlar feshi istifaya çevirebilir.

5. Bildirimi kanıtlanabilir biçimde gönder. Fesih yazısını işverene imza karşılığında teslim et ya da noter aracılığıyla gönder. İmza karşılığı teslimde bir örneğini kendine al. İşveren yazıyı almaktan kaçınırsa noter yolu en güvenlisidir.

6. Bildirgeyi kontrol et. Ayrıldıktan sonra işten ayrılma bildirgesinin bir nüshasını iste ve çıkış nedeninin doğru yazılıp yazılmadığını kontrol et.

7. İşsizlik ödeneğine başvur. Sözleşmenin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren otuz gün içinde Türkiye İş Kurumuna başvur. Son yüz yirmi gün kesintisiz çalışmış olmalı ve son üç yılda en az altı yüz gün prim ödemiş olmalısın. Geciktiğin her gün ödenek süresinden düşülür.

8. Alacaklarını listele. Kıdem tazminatı, ödenmemiş ücretler, fazla çalışma, tatil ücretleri ve kullanılmamış yıllık izin ücretini ayrı ayrı yaz. Haklı fesihte işçi bildirim süresine uymak zorunda olmadığı için işverene ihbar tazminatı borçlanmaz.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Kanundaki fesih nedenleri karşısında kendi durumunu, olay tarihlerini, kanıtları, işsizlik ödeneği prim koşulunu ve fesih yazısı için iki cümlelik bir taslağı içeren bir değerlendirme sayfası.

Sınır

Bu ders işçinin haklı nedenle feshinin kanundaki çerçevesini anlatıyor. Yaşanan bir durumun kanundaki nedenlerden birine girip girmediği, özellikle ücret gecikmelerinin hangi sıklıkta ve ne kadar süreyle haklı neden sayılacağı yargı uygulamasına göre değerlendirilir. Fesih yazısındaki ifade ve nedenin doğru seçilmesi sonuçları belirlediği için, yazıyı göndermeden önce bir avukata göstermen en güvenli yoldur; avukat tutamıyorsan baro adli yardım bürosu gelirin belgelendiğinde sana bir avukat görevlendirebilir. Fesih yazısını noter aracılığıyla göndermek ispat açısından güçlü bir yoldur. Alacakların için mahkeme yoluna girmeden önce arabuluculuğun zorunlu olup olmadığını avukatına sor. İşsizlik ödeneğiyle ilgili sorunlarda Türkiye İş Kurumunun il müdürlüğüne başvurabilirsin. Bildirgedeki çıkış nedeni yanlışsa, bunun düzeltilmesi için hem işverene hem Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı başvuru yap ve fesih yazının örneğini ekle. Yeni bir işe hemen başlayacaksan işsizlik ödeneği alamazsın; ama bu, eski işverenden doğan kıdem tazminatını ve diğer alacaklarını etkilemez.

Kapanış

1. İşçi; işin sağlığı için tehlikeli olması, işverenin yanıltması ya da onuruna dokunan davranışları, ücretin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplanmaması veya ödenmemesi ve bir haftadan uzun zorlayıcı sebepler gibi kanunda sayılan hâllerde sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir.
2. İstifadan farklı olarak haklı fesih kıdem tazminatı hakkını korur ve prim koşulları sağlanıyorsa, otuz gün içinde başvurmak kaydıyla işsizlik ödeneği verir; işçi işverene ihbar tazminatı borçlanmaz.
3. Fesih yazılı yapılmalı, neden açıkça belirtilmeli ve kanıtlanabilir biçimde gönderilmelidir; işten ayrılma bildirgesindeki çıkış nedeni kontrol edilmeli, ahlak ve iyi niyete aykırı davranışlarda altı iş günlük süre gözetilmelidir.

Üç soru

1. Maaşın aylardır geç yatıyor ve fazla mesailerin ödenmiyor. "İstifa ediyorum" yazıp ayrılırsan ne kaybedebilirsin?
2. Haklı nedenle sözleşmeni feshettin, ama işsizlik ödeneği başvurun reddedildi. İlk neye bakmalısın?
3. İş sözleşmende yazan görev yerine bambaşka bir işte ve daha düşük ücretle çalıştırılıyorsun. Bu hangi nedene girer?

Yanıtlar

Birinci soruda "istifa" ifadesi feshi kendi isteğinle ayrılmaya çevirebilir; bu durumda kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği hakkını kaybedebilirsin. Ücretin kanuna ve sözleşmeye uygun ödenmemesine dayanan bir haklı fesih yazısı bu hakları korur. İkinci soruda işverenin Kuruma gönderdiği işten ayrılma bildirgesindeki çıkış nedenine bakmalısın; "istifa" olarak gösterilmişse, fesih yazının örneğiyle itiraz etmelisin. Üçüncü soruda bu, işverenin sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında seni yanıltması ve ücretinin sözleşmeye uygun ödenmemesi nedenlerine girer.

Sonraki derse köprü

Bu derste kanun işçiye derhal fesih hakkı tanıyordu. Aynı hak, başka nedenlerle işverene de tanınır. 3.17 İşverenin haklı nedenle feshi, devamsızlık ve ahlak ve iyi niyete aykırı davranışlar gibi nedenleri, işçinin savunmasının alınmasını ve bu fesih için öngörülen süreyi ele alıyor.