Hafta tatili ve genel tatil

Açılış

Nevin Mardin'de bir alışveriş merkezindeki giyim mağazasında satış danışmanı. Mağaza bayramlarda da açık; Kurban Bayramının dört gününün üçünde çalışıyor, yılbaşında ve 1 Mayısta da tezgâhın başında. Ay sonunda bordrosuna bakınca bu günler için ayrı bir satır göremiyor. Mağaza müdürü omuz silkiyor: "Perakendede bayram mı olur, herkes çalışıyor, maaşın zaten aylık." Nevin bir yandan da her hafta tek bir gün izin alıp alamadığını hesaplıyor; son iki ayda iki kez dokuz gün üst üste çalışmış.

Tek fikir

Her yedi günde kesintisiz en az yirmi dört saat ücretli hafta tatili hakkın vardır. Ulusal bayram ya da genel tatilde çalışırsan, o günün ücretine ek bir günlük ücret alırsın; aylık ücretli olmak bunu değiştirmez.

Kural ne diyor

İzin günlerini sayarken 3.9'da pazarları ve bayramları hesabın dışında tutmuştuk. Bunun nedeni, o günlerin kanunda ayrı bir dinlenme hakkı olarak tanınmasıdır.

Hafta tatilinin iki şartı vardır: haftanın iş günlerinde çalışmış olmak ve tatilin yedi günlük dilim içinde, aralıksız yirmi dört saat olarak verilmesi. Raporlu geçirilen günler ya da işverenin verdiği izinler bu şartı bozmaz; çalışılmış gibi sayılır. Dokuz gün üst üste çalıştırmak ise yedi günlük dilimi aşar.

Turizmdeki istisna dar tutulmuştur. Yalnızca belgeli konaklama tesisleri kapsamdadır, işçinin yazılı talebi ya da onayı gerekir ve hafta tatili ancak hak edildiği günü izleyen dört gün içinde ertelenebilir. Onay otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alınabilir.

Hangi günlerin genel tatil olduğunu Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun sayar. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı ulusal bayramdır ve 28 Ekim saat on üçte başlar. 23 Nisan, 19 Mayıs ve 30 Ağustos resmî bayramlardır. Ramazan Bayramı arefe günü saat on üçten itibaren üç buçuk gün, Kurban Bayramı arefe günü saat on üçten itibaren dört buçuk gündür. 1 Ocak, 1 Mayıs ve 15 Temmuz da genel tatildir. Kamu kurumları için zaman zaman ilan edilen ve bayramı hafta sonuna bağlayan idari izinler ise bu listede yer almaz; özel sektörde kendiliğinden tatil doğurmaz.

Aylık ücret alan işçi için kanun ayrı bir kural koyar; hafta tatilinin ve genel tatilin ücreti zaten aylığın içindedir, ama genel tatilde çalışmanın karşılığı değildir.

Aylık ücretlinin durumu en sık karışan noktadır. Nevin bayramda çalışmasa da aylığını tam alacaktı; bu yüzden çalıştığı bayram günleri için kanun ona ayrıca bir günlük ücret öngörür. "Maaşın zaten aylık" cevabı bu ek ücreti karşılamaz.

Nasıl işler

Tatil günü hakları bordroda sessizce kaybolabilir. Aşağıdaki adımlar her ay ve her bayram sonrası kontrol yapmanı sağlar.

1. Hafta tatili gününü öğren. İşyerinde hafta tatilinin hangi gün olduğunu, vardiya çizelgesini ya da sözleşmeni kontrol ederek belirle. Vardiyalı çalışıyorsan, her yedi günlük dilimde kesintisiz yirmi dört saatlik bir dinlenme olup olmadığını çizelgeden say.

2. Üst üste çalışılan günleri işaretle. Takviminde, arada tam bir günlük dinlenme olmadan yedi günden fazla çalıştığın dönemleri işaretle. Belgeli bir otelde çalışıyorsan ve hafta tatilinin ertelenmesine yazılı onay verdiysen, erteleme hak ettiğin günü izleyen dört günü aşmamalıdır.

3. Genel tatil takvimini çıkar. Yılbaşı, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim ve dinî bayramların günlerini o yılın takvimine işaretle. Arefe günlerinin ve 28 Ekim'in öğleden sonrasının da genel tatil olduğunu unutma.

4. Çalışma onayını kontrol et. Kendi sözleşmende ya da işyerinin toplu sözleşmesinde genel tatilde çalışılacağını söyleyen bir madde ara. Hüküm yoksa bu günlerde çalışman için onayın gerekir; onay vermediysen çalışmayı reddedebilirsin. Verdiğin ya da vermediğin onayı yazılı tut.

5. Ek ücreti hesapla. Genel tatilde çalıştığın her gün için bir günlük ek ücret alırsın. Örnek bir rakamla: aylık brüt ücretin otuz bin lira olsaydı, bir günlük ücretin yaklaşık bin lira olurdu ve çalıştığın her bayram günü için aylığına ek olarak bu tutar eklenirdi. Arefe gibi yarım günlük tatillerde çalışmışsan, karşılığı yarım günlük ücret üzerinden hesaplanır.

6. Saat ücretliysen tatil ücretini ayrı hesapla. Saat ücretiyle çalışıyorsan, hafta tatili ve genel tatil için çalışmadan alacağın ücret saat ücretinin yedi buçuk katıdır. Bordronda bu günlerin ayrıca gösterildiğini kontrol et.

7. Bordroda satırı ara. Genel tatil ücretinin ve varsa hafta tatilinde çalışma karşılığının bordroda ayrı bir satırda görünmesi beklenir. Satır yoksa, hangi günlerde çalıştığını gösteren bir listeyle birlikte yazılı olarak sor.

8. Kayıtları sakla. Bayram ve tatil günlerinde çalıştığını gösteren vardiya çizelgelerini, mesai kayıtlarını ve mesajları sakla. Bu alacaklar ücret alacağıdır ve beş yıllık zamanaşımına tabidir; geriye dönük bir hesap ancak bu kayıtlarla yapılabilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: On iki aylık genel tatil listesini, her gün için çalışma durumunu ve bordrodaki karşılığını, kesintisiz dinlenme olmadan çalışılan dönemleri, sözleşmedeki tatil hükmünü ve ödenmemiş tatil günlerinin sayısı ile yaklaşık tutarını içeren bir tatil çizelgesi.

Sınır

Bu ders hafta tatili ve genel tatilin kanundaki temel çerçevesini anlatıyor. Hafta tatilinde çalışılması hâlinde ödenecek ücretin nasıl hesaplanacağı İş Kanunu'nda ayrıca ve açıkça düzenlenmemiştir; bu hesap yargı uygulamasına ve işyerindeki sözleşmelere göre değişir. Toplu iş sözleşmesi olan işyerlerinde tatil ücretleri kanundakinden yüksek belirlenmiş olabilir; vardiyalı, yüzde usulüyle ya da parça başı çalışanların hesabı da ayrıntılıdır. Birkaç yıla yayılan tatil alacağın varsa bordrolarını, vardiya çizelgelerini ve mesajlarını bir avukata göster; avukat ücretini karşılayamıyorsan bulunduğun ildeki baronun adli yardım bürosuna başvurabilirsin. İşçi alacaklarında dava yoluna gitmeden önce adliyedeki arabulucu ile bir görüşme yapılması çoğu durumda şarttır. Tatil haklarının düzenli olarak çiğnendiği bir işyeri için Alo 170 hattından denetim talep edebilirsin.

Kapanış

1. İşçi yedi günlük bir dilim içinde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili hakkına sahiptir ve bu günün ücretini çalışmadan alır; belgeli konaklama tesislerinde yazılı onayla dört güne kadar erteleme mümkündür.
2. Ulusal bayram ve genel tatilde çalışılıp çalışılmayacağı sözleşmeyle belirlenir, hüküm yoksa işçinin onayı gerekir; çalışan işçiye o günün ücretine ek olarak bir günlük ücret ödenir ve bu kural aylık ücretliler için de geçerlidir.
3. Saat ücretlilerin tatil günü ücreti saat ücretinin yedi buçuk katıdır; kamu için ilan edilen idari izinler özel sektörde kendiliğinden tatil doğurmaz.

Üç soru

1. Aylık ücretle çalışıyorsun ve Ramazan Bayramının iki gününde çalıştın. Bordronda ek bir tutar görmüyorsun. Bu doğru mu?
2. Sözleşmende genel tatillerde çalışılacağına dair bir hüküm yok. İşveren seni 15 Temmuz'da çalışmaya çağırıyor. Gitmek zorunda mısın?
3. Bir fabrikada sekiz gün üst üste, arada hiç dinlenmeden çalıştırıldın. Bu düzen kanuna uygun mu?

Yanıtlar

Birinci soruda aylık ücretli işçinin genel tatil ücreti aylığın içindedir, ama tatil günlerinde çalıştığı her gün için ayrıca bir günlük ücret alır; iki gün için ek ücretin bordroda görünmesi gerekir. İkinci soruda sözleşmede hüküm bulunmadığı için genel tatilde çalışman onayına bağlıdır; onay vermezsen çalışmak zorunda değilsin. Üçüncü soruda hafta tatili yedi günlük bir dilim içinde kesintisiz en az yirmi dört saat olarak verilmelidir; sekiz gün aralıksız çalıştırılmak bu kurala aykırıdır ve turizmdeki dar istisna bir fabrikaya uygulanmaz.

Sonraki derse köprü

Yasin'in üç hafta tatilsiz çalıştırılması yalnızca bir ücret sorunu değildi; yorgunluğun çay kabul bandında bir kazaya dönüşmesi de ihtimal dahilindeydi. 3.11 İş sağlığı ve güvenliği, işverenin önlem alma borcunu, işçinin bilgilendirilmesini ve eğitimini ve ciddi bir tehlike karşısında çalışmaktan kaçınma hakkını ele alıyor.