Çalışma süresi ve fazla çalışma

Açılış

Tarkan Tekirdağ'da bir yedek parça deposunda sevkiyat sorumlusu. Hafta içi sabah sekizde giriyor, akşam yedide çıkıyor; cumartesi de öğlene kadar depoda. Öğle aralarını düşünce haftada elli dört saate yakın çalıştığını hesaplıyor. Bordrosundaki fazla mesai satırı her ay boş. Sorunca müdürü ona sözleşmesindeki bir cümleyi gösteriyor: "Fazla çalışma ücrete dahildir." Tarkan o cümleyi imzaladığını hatırlıyor ama ne anlama geldiğini hiç düşünmemiş. Şimdi merak ediyor: Haftada dokuz saate yakın fazla çalışmak, bir cümleyle bedavaya mı dönüşüyor?

Tek fikir

Haftalık çalışma süresinin üst sınırı kırk beş saattir; bunu aşan her saat fazla çalışmadır ve yüzde elli zamla ödenir. Denkleştirme ise ancak anlaşmayla ve iki aylık ortalama kırk beşi aşmadıkça yoğun haftaları fazla çalışma olmaktan çıkarır; yıllık fazla çalışma iki yüz yetmiş saati geçemez.

Kural ne diyor

İş Kanunu çalışma süresini bir haftalık tavanla, o tavanı esnetmenin tek yolu olan denkleştirmeyle ve tavanın üstüne çıkan her saate bir bedel biçerek düzenler. Önce tavan ve esneme payı:

Denkleştirmenin anahtar kelimesi "anlaşma"dır. İşveren tek başına "bu ay yoğunuz, gelecek ay az çalışırsınız" diyerek denkleştirme kuramaz; işçiyle yapılmış bir anlaşma gerekir ve günlük on bir saat sınırı hiçbir hâlde aşılamaz.

Saat hesabını iki kural daha etkiler. Biri ara dinlenmesi, öteki gece çalışmasıdır.

Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmadığı için, işyerinde geçirdiğin süreyle çalıştığın süre aynı değildir; hesap yaparken her gün için kanunun öngördüğü en az dinlenmeyi düşmen gerekir. Ama dinlenme kâğıt üzerinde verilip fiilen kullandırılmıyorsa, örneğin öğle arasında da telefona bakıp müşteriye hizmet ediyorsan, o süre gerçekte dinlenme değildir ve bunu kayda geçirmek önemlidir.

Nasıl işler

Fazla çalışma uyuşmazlıklarının çoğu, işçinin kaç saat çalıştığını gösteremediği için kaybedilir. Aşağıdaki adımlar hem hesabı hem kaydı kurmanı sağlar.

1. Sözleşmedeki haftalık süreyi bul. Sözleşmende haftalık çalışma süren yazıyorsa not et. Kırk beş saatten azsa, o süreyle kırk beş saat arasındaki çalışmaların fazla sürelerle çalışma olduğunu, kırk beşin üstündekilerin fazla çalışma olduğunu aklında tut.

2. Günlük kayıt tut. Her gün işe giriş ve çıkış saatini, ara dinlenmesinin gerçekten ne kadar sürdüğünü ve varsa iş dışında yaptığın işle ilgili görüşmeleri bir deftere ya da telefonundaki bir nota yaz. Turnike kaydı, vardiya çizelgesi, iş yazışmaları ve işle ilgili mesajların saatleri de bu kaydı destekler. Fazla çalıştığını kural olarak sen ispat edeceğin için bu kayıt hesabın temelidir.

3. Ara dinlenmesini düş. Günlük çalışma yedi buçuk saati aşıyorsa en az bir saat, dört ile yedi buçuk saat arasındaysa en az yarım saat düşülür. Dinlenme fiilen kullandırılmadıysa düşme; bunun yerine o günü ayrıca işaretle.

4. Denkleştirme olup olmadığını sor. İşyerinde denkleştirme uygulanıyorsa, bunun seninle yapılmış bir anlaşmaya dayandığını gör. Varsa yoğun haftaları değil, iki aylık dönemin ortalamasını hesapla. Ortalama kırk beşi aşıyorsa aşan kısım fazla çalışmadır. Hangi gün olursa olsun on bir saati aşan günlük çalışma ise denkleştirmeyle de meşru hâle gelmez.

5. Zamlı ücreti hesapla. Saat ücretini bul ve kırk beşin üstündeki her saati yüzde elli, sözleşme süresiyle kırk beş arasındaki her saati yüzde yirmi beş zamla çarp. Örnek bir rakamla: saat ücretin iki yüz lira olsaydı, bir saat fazla çalışma üç yüz liraya, bir saat fazla sürelerle çalışma iki yüz elli liraya karşılık gelirdi. Bordronda bu tutarın ayrı bir satırda görünüp görünmediğini kontrol et.

6. Serbest zaman tercihini yazılı yap. Para yerine izin istiyorsan bunu işverene yazılı bildir. Fazla çalıştığın her saat için bir buçuk saat, fazla sürelerle çalıştığın her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman alırsın. Bu zamanı altı ay içinde kullanmalısın; kullanma tarihlerini de kayda geçir.

7. Onayını ve yıllık toplamı izle. Fazla çalışma için onayın alınmalıdır; onay vermediysen fazla çalışmayı reddedebilirsin. Yıl boyunca yaptığın fazla çalışmaları topla; toplam iki yüz yetmiş saati aşıyorsa bu, kanunun yasakladığı bir düzendir ve aşan saatlerin ücreti de ödenmelidir.

8. Gece çalışmasını ayrı say. Saat yirmi ile altı arasındaki çalışman yedi buçuk saati aşıyorsa ve işin kanunun saydığı istisnalardan biri değilse, bu düzen kanuna aykırıdır. Gece çalışmasında fazla çalışma da yapılamaz. Gece vardiyalarının başlangıç ve bitiş saatlerini ayrıca not et.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Günlük giriş ve çıkış saatlerini, fiilî ara dinlenmesini, net çalışma süresini, gece saatlerini, haftalık toplamın fazla sürelerle çalışma ve fazla çalışma olarak ayrımını, bordroyla karşılaştırmayı ve denkleştirme ile onay notunu içeren iki haftalık bir çizelge.

Sınır

Bu ders çalışma süresinin ve fazla çalışmanın kanundaki çerçevesini anlatıyor. Saat ücretinin nasıl bulunacağı, bir "ücrete dahildir" maddesinin hangi saatleri kapsayabileceği, yönetici ya da bazı özel işlerde fazla çalışmanın nasıl değerlendirileceği ve geçmişe dönük alacağın tutarı, hem işin niteliğine hem de yargı uygulamasına göre değişir. Yer altı maden işleri gibi bazı işlerde çalışma süresi ve fazla çalışma kuralları ayrıca daha sıkıdır. Yıllar içinde biriken bir fazla çalışma alacağın varsa, kayıtlarını ve bordrolarını bir iş hukukçusuna göstererek hesaplatmak en sağlam yoldur. Fazla çalışma düzeninin kanuni sınırları aştığını düşünüyorsan, Bakanlığa şikâyette bulunup işyerinin denetlenmesini talep edebilirsin. Alacak için mahkemeye gitmeden önce çoğu durumda bir arabulucu görüşmesi gerekir.

Kapanış

1. Haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saattir; anlaşmayla ve günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir, ama iki aylık ortalama kırk beşi geçemez.
2. Kırk beş saati aşan her saat yüzde elli, sözleşme süresiyle kırk beş arasındaki her saat yüzde yirmi beş zamla ödenir; işçi isterse bunların yerine her saat için bir buçuk saat ya da bir saat on beş dakika serbest zamanı altı ay içinde kullanır.
3. Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir, yıllık toplam iki yüz yetmiş saati geçemez; ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz ve gece çalışması kural olarak yedi buçuk saati aşamaz.

Üç soru

1. Sözleşmende haftalık süre otuz altı saat yazıyor ve bu hafta kırk sekiz saat çalıştın. Bu saatler nasıl ücretlendirilir?
2. İşveren bu ay haftada elli saat çalışacağınızı, gelecek ay haftada kırk saatle telafi edeceğinizi söyledi; seninle bir anlaşma yapılmadı. Bu bir denkleştirme midir?
3. Bu hafta altı saat fazla çalıştın ve para yerine izin istiyorsun. Kaç saat serbest zaman hak edersin ve ne zamana kadar kullanmalısın?

Yanıtlar

Birinci soruda otuz altı ile kırk beş saat arasındaki dokuz saat fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde yirmi beş zamla, kırk beşin üstündeki üç saat fazla çalışmadır ve yüzde elli zamla ödenir. İkinci soruda denkleştirme tarafların anlaşmasıyla kurulur; işverenin tek başına verdiği bir kararla denkleştirme olmaz, bu durumda kırk beşi aşan saatler fazla çalışma sayılır. Üçüncü soruda fazla çalıştığın her saat için bir buçuk saat, yani toplam dokuz saat serbest zaman hak edersin ve bunu altı ay içinde, ücretinden kesinti olmadan kullanmalısın.

Sonraki derse köprü

Berna'nın fazla çalışmasının karşılığını serbest zaman olarak alması, kanunun saatle ölçtüğü bir dinlenmeydi. 3.9 Yıllık ücretli izin, dinlenmeyi bu kez yılla ölçüyor: izne hak kazanmayı, kıdeme göre değişen izin süresini, iznin bölünmesini ve kullanılmayan iznin iş sözleşmesi bitince ücrete dönüşmesini ele alıyor.