Ücret ve bordro okumak

Açılış

Koray Sakarya'da bir mobilya fabrikasında döşemeci. İş görüşmesinde ona belli bir maaş söylenmiş, o da bu rakamı aklına yazmış. Ayın beşinde hesabına yatan para, söylenen rakamdan belirgin biçimde az. Muhasebeden aldığı kâğıtta iki sütun, bir düzine satır ve hiç bilmediği kısaltmalar var: SGK işçi payı, işsizlik, GV matrahı, DV, AGİ yok, kümülatif matrah. Koray'ın ilk düşüncesi işverenin ondan para kestiği. Kâğıdı katlayıp cebine koyuyor ve kime soracağını bilmiyor.

Tek fikir

Bordrodaki fark çoğu zaman bir kayıp değil, kanunun saydığı kesintilerdir: sigorta ve işsizlik primi, gelir ve damga vergisi. Bu kesintileri tanıyan işçi, kanunda yeri olmayan bir kesintiyi, geciken bir ödemeyi ya da sınırı aşan bir cezayı da ayırt edebilir.

Kural ne diyor

3.2'de deneme süresini konuşurken ücretin tanımını ve ödenmeyen ücretin işçiye iş görmekten kaçınma hakkı verdiğini görmüştük. 3.4'te de bordronun, yani ücret hesap pusulasının, işverence verilmesi zorunlu bir belge olduğunu ve her eklemeyle her kesintinin ayrı ayrı gösterilmesi gerektiğini öğrenmiştik. Bu ders o belgeyi satır satır okumayı ve ücretin ne zaman, nasıl ödeneceğini anlatıyor.

Brütten nete giden yolun ilk iki durağı sigortadır. Sosyal güvenlik priminin bir kısmını işçi, daha büyük kısmını işveren öder; bordroda yalnızca işçinin payı kesinti olarak görünür.

Bunlara 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu'nun 49. maddesindeki işsizlik sigortası primi eklenir: prime esas kazancın yüzde biri işçiden, yüzde ikisi işverenden alınır, yüzde birini devlet öder. Böylece işçinin bordrosunda sigorta için toplam yüzde on beşlik bir kesinti görünür: yüzde dokuz, yüzde beş ve yüzde bir. Ardından kalan tutar üzerinden gelir vergisi ve damga vergisi hesaplanır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 23. maddesinin on sekizinci bendi, asgari ücretin brüt tutarından işçi primleri düşüldükten sonra kalan tutara isabet eden ücreti gelir vergisinden istisna eder; Damga Vergisi Kanunu da aylık brüt asgari ücrete isabet eden kısmı damga vergisinden ayırır. Bu yüzden asgari ücretle çalışan biri kural olarak bu iki vergiyi ödemez; daha yüksek ücret alan biri ise yalnızca asgari ücreti aşan kısım için vergi öder.

Kanun bir de işverenin ücretten kendi isteğiyle yaptığı kesintileri ve üçüncü kişilerin ücrete el koymasını sınırlar.

Ücret kesme cezası ile işçinin verdiği bir zararın tazmini aynı şey değildir. Ceza önceden yazılmış bir sebebe ve sınıra bağlıdır, para da işverene kalmaz. İşveren bir zararı karşılatmak istiyorsa bunu ayrıca ve ispat ederek istemelidir; "kırdığın tabağı maaştan keserim" demek bu iki yoldan hiçbirine uymaz.

Nasıl işler

Bordro bir kez doğru okunduğunda her ay aynı sırayla kontrol edilebilir. Aşağıdaki adımlar bu sırayı veriyor.

1. Anlaşmanın brüt mü net mi olduğunu belirle. İş sözleşmeni ya da işe girişte yazışılan mesajları aç ve ücretin hangi biçimde yazıldığına bak. Belirsizse işverenden yazılı olarak sor. Bordrodaki her hesap bu başlangıç noktasına bağlıdır.

2. Brüt satırını kontrol et. Bordronun en üstünde brüt ücret ve varsa fazla mesai ya da tatil günlerinde çalışmanın karşılığı gibi eklemeler ayrı satırlarda görünmelidir. Toplam brütün kararlaştırdığın ücretle ve o ay çalıştığın günlerle tutup tutmadığını kontrol et.

3. Sigorta kesintilerini hesapla. Prime esas kazancın yüzde dokuzu emeklilik, yüzde beşi sağlık sigortası, yüzde biri işsizlik sigortası için kesilir. Örnek bir rakamla: brüt ücretin elli bin lira olsaydı, bu üç kesinti toplam yedi bin beş yüz lira tutardı. Bordrondaki sigorta satırları bu oranlardan belirgin biçimde sapıyorsa nedenini sor.

4. Vergi satırlarını oku. Kalan tutar gelir vergisi matrahıdır. Gelir vergisi yıl içinde biriken matraha göre artan dilimlerle hesaplanır; bu yüzden aynı brüt ücretle yılın son aylarında net ücretin azalabilir. Asgari ücrete isabet eden kısım gelir ve damga vergisinden istisnadır; asgari ücretle çalışıyorsan bu iki satırın sıfır olması gerekir.

5. Diğer kesintileri ayır. Avans, nafaka, icra ya da ücret kesme cezası gibi bir kesinti görüyorsan, her birinin ayrı bir satırda ve adıyla yazıldığını kontrol et. İcra kesintisi aylık ücretin dörtte birini aşmamalıdır, ama nafaka bu sınırın dışındadır. Ceza kesintisi ayda iki gündeliği aşamaz ve sebebi sana hemen bildirilmiş olmalıdır. Adı olmayan ya da "diğer" diye geçen bir kesintinin açıklamasını yazılı iste.

6. Netin hesabına yatanla aynı olup olmadığına bak. Bordrodaki net ücreti banka hesabına yatan tutarla karşılaştır. Fark varsa, ya bordro yanlıştır ya da 3.4'te gördüğümüz gibi ücretin bir kısmı kayıt dışı ödeniyordur; ikisi de ayrı bir sorundur.

7. Ödeme gününü takip et. Ücret en geç ayda bir ödenir; sözleşmende daha kısa bir süre yazıyorsa ona uyulmalıdır. Ödeme gününü takvimine yaz. Kararlaştırılan gün üzerinden yirmi gün geçtiği hâlde, mücbir bir sebep de yokken para yatmamışsa çalışmayı durdurma hakkın doğar; geciken tutar için de bankaların mevduata verdiği en yüksek oranda faiz işler.

8. Bordroları sakla. Her ayın bordrosunu ve banka dökümünü bir klasörde tut. Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır; geriye dönük bir alacağı ancak bu kayıtlarla hesaplayabilirsin. İş sözleşmen sona erdiğinde son bordronun bütün alacaklarını içerip içermediğini de bu kayıtlarla karşılaştır.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Üç aylık bordro ve banka kayıtlarını brütten nete satır satır karşılaştıran, sigorta kesinti oranı hesaplanmış, açıklamasız kesintileri ve geciken ödemeleri işaretleyen ve her biri için işverene sorulacak soruyu içeren bir kontrol tablosu.

Sınır

Bu ders bordronun genel yapısını ve ücretin ödenmesine ilişkin temel kuralları anlatıyor. Gelir vergisinin dilim tutarları ve asgari ücret istisnasının tutarı her yıl değişir; kendi vergini kuruşu kuruşuna hesaplamak istiyorsan Gelir İdaresinin o yıl için yayımladığı tutarlara ya da bir mali müşavire başvur. Engelli indirimi, bazı teşvikli işler ya da birden fazla işverenden ücret alma gibi durumlarda hesap değişebilir. Ücretin geç ödenmesi, açıklanmayan kesintiler ya da birikmiş ücret alacağı gibi sorunlarda bakanlığın iş teftiş birimlerinden denetim isteyebilir ya da bir iş hukukçusundan alacağının hesabını isteyebilirsin. Birikmiş ücret için mahkemeye gitmeden önce genellikle bir arabulucuyla masaya oturulur. İş görmekten kaçınmaya karar vermeden önce tarihleri ve yazışmaları belgeleyip bir hukukçuya göstermen, kararın ileride tartışmaya açılmasını önler.

Kapanış

1. Bordrodaki brütle net arasındaki farkın büyük kısmı kanuni kesintilerdir: işçinin yüzde dokuz emeklilik, yüzde beş sağlık ve yüzde bir işsizlik primi ile asgari ücreti aşan kısım üzerinden gelir ve damga vergisi.
2. Ücret lira olarak, elden ya da hesaba ve en geç ayda bir ödenir; senetle ödenemez, ödeme gününün üzerinden yirmi gün geçince işçi çalışmayı durdurabilir ve ücret alacakları beş yılda zamanaşımına uğrar.
3. Ücret kesme cezası yalnızca önceden yazılmış sebeplerle, ayda iki gündeliği aşmadan ve derhal bildirilerek verilir; icra kesintisi aylık ücretin dörtte birini aşamaz, nafaka bu sınırın dışındadır.

Üç soru

1. Asgari ücretle çalışıyorsun ve bordronda gelir vergisi satırında bir tutar görüyorsun. Bu normal mi?
2. İşe iki gün geç kaldığın için bu ay bordrondan dört günlük ücret kesildi. Sözleşmende geç kalma bir ceza sebebi olarak yazılı. Kesinti doğru mu?
3. Ücretin her ayın beşinde ödenmesi gerekiyor, ama bu ay ayın yirmi sekizi oldu ve hâlâ yatmadı. Ne yapabilirsin?

Yanıtlar

Birinci soruda asgari ücrete isabet eden kısım gelir vergisinden ve damga vergisinden istisna olduğu için bu satırların kural olarak sıfır olması gerekir; bir tutar görüyorsan işverenden açıklama iste. İkinci soruda sebep sözleşmede yazılı olsa bile ücret kesme cezası bir ayda iki gündeliği aşamaz; iki günü aşan kesintiyi geri isteyebilirsin ve kesinti sana sebebiyle birlikte hemen bildirilmiş olmalıydı. Üçüncü soruda ayın beşinden bu yana yirmi günden fazla geçmiştir; mücbir bir sebep yoksa çalışmayı durdurabilirsin, bunun için işten çıkarılamazsın ve geciken ücrete faiz eklenir. Kaçınmadan önce durumu işverene yazılı bildirmek, ileride ispatı kolaylaştırır.

Sonraki derse köprü

Koray'ın bordrosunda brüt ücretin hemen altında fazla çalışma ve hafta tatili ücretleri için ayrı satırlar vardı ve o ay ikisi de boştu. 3.8 Çalışma süresi ve fazla çalışma, haftalık çalışma süresini, denkleştirmeyi, fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki farkı ve fazla çalışmanın yıllık üst sınırı ile işçinin onayını ele alıyor.