Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışma

Açılış

Gülcan Eskişehir'de üniversitenin üçüncü sınıfında okuyor ve bir market zincirinin şubesinde çalışıyor. Sözleşmesinde "işçi, ihtiyaç duyuldukça çağrılır" yazıyor; kaç saat çalışacağı yazmıyor. Bazı haftalar şube müdürü pazar gecesi mesaj atıp ertesi sabah için onu çağırıyor, bazı haftalar hiç aramıyor. Hiç çağrılmadığı bir ayın sonunda hesabına yalnızca birkaç yüz lira yatıyor. Gülcan ev arkadaşına soruyor: Çağırmadıkları hafta için de bana bir şey ödemeleri gerekmez miydi, yoksa çağrılmadıysam hakkım da yok mu?

Tek fikir

Kısmi süreli çalışan, yalnızca kısmi süreli olduğu için tam süreli emsalinden farklı tutulamaz; parasal hakları çalıştığı süreyle orantılıdır. Çağrı üzerine çalışmada da süre belirsiz bırakılamaz: yazılmamışsa haftada yirmi saat sayılır ve bu süre çağrılmasan da ödenir.

Kural ne diyor

Bir sözleşmeyi kısmi süreli yapan şey, haftalık saatin aynı işi tam gün yapan birine kıyasla belirgin biçimde kısa tutulmasıdır. 3.1'de sözleşme türlerini sayarken bu tanıma ve onun yanındaki eşitlik kuralına kısaca değinmiştik: yarım gün çalışmak tek başına daha kötü muamele görmenin gerekçesi olamaz, para olarak bölünebilen her hak ise çalışılan saatle aynı oranda küçülür. Bu ders, aynı maddenin geri kalanına ve çağrı üzerine çalışmaya bakıyor.

Maddenin dördüncü fıkrası bir istek hakkı tanır, bir talep hakkı değil: işveren tam süreliye geçmek isteyen işçiyi açık bir yer olduğunda değerlendirmek ve boş yerleri zamanında duyurmak zorundadır, ama her isteği kabul etmek zorunda değildir. Ebeveyn fıkrası ise farklıdır. Orada işveren talebi karşılamak zorundadır ve bu talep yüzünden işçinin sözleşmesini feshedemez. Hangi sektör ve işlerde bu kısmi çalışmanın yapılabileceği ve uygulamanın ayrıntıları bir yönetmelikle belirlenmiştir; talebi yazmadan önce kendi işinin bu kapsamda olup olmadığına bak.

Bu maddenin asıl işlevi, belirsizliğin bedelini işçiden alıp işverene yüklemektir. İşveren "ihtiyaç olursa çağırırız" deyip süreyi yazmadıysa, kanun haftada yirmi saati sözleşmeye kendisi yazar ve o yirmi saatin ücreti işçi çağrılmasa da işler. Dört günlük çağrı süresi işçinin hayatını planlamasına, günde en az dört saatlik çalışma da bir saatlik iş için yola çıkmamasına hizmet eder.

Kısmi süreli çalışmanın bir de sigorta yüzü vardır. Ayda otuz günden az prim günüyle bildirilen kısmi süreli çalışanların eksik kalan günleri emekliliği uzatır; kanun bu boşluğun sonradan doldurulmasına izin verir.

Nasıl işler

Kısmi süreli ya da çağrı üzerine çalışan biri için sorunların çoğu sözleşmenin yazılmayan satırlarından doğar. Aşağıdaki adımlar o satırları senin yerine doldurmanı sağlar.

1. Sözleşmende haftalık süreyi bul. Kısmi süreli çalışıyorsan haftalık saat toplamın ve mümkünse çalışma günlerin sözleşmede görünmeli. Çağrı üzerine çalışıyorsan hafta, ay ya da yıl başına toplam süre yazmalı. Hiçbir süre yazmıyorsa, kanun gereği haftalık yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; bunu not et.

2. Emsalini belirle. Aynı işyerinde aynı işi tam süreli yapan birini bul; yoksa aynı işkolunda benzer bir işyerindeki tam süreli bir çalışanı düşün. Ücretini, yan haklarını ve çalışma koşullarını onunkiyle karşılaştıracaksın. Saat ücretin onunkinden düşükse ya da bir yan haktan yalnızca kısmi süreli olduğun için dışlanıyorsan, işverenin bunu haklı kılacak bir nedeni olup olmadığını yazılı sor.

3. Orantıyı hesapla. Paraya ilişkin bölünebilir haklar, örneğin ücret ya da ikramiye, çalıştığın süreyle orantılıdır. Tam süreli emsalin haftada kırk beş saat çalışıyor ve sen yirmi saat çalışıyorsan, bu hakların yaklaşık dokuzda dördünü alırsın. Bölünemeyen bir imkândan, örneğin servisten ya da yemekhaneden, haklı bir neden olmadan yalnızca kısmi süreli olduğun için dışlanman eşit işlem ilkesiyle bağdaşmaz.

4. Çağrıların tarihini tut. Çağrı üzerine çalışıyorsan her çağrının geldiği günü ve saati, çalışmanın istendiği günü ve kaç saat çalıştığını bir deftere ya da telefonuna yaz. Sözleşmende başka bir süre yazmıyorsa çağrının en az dört gün önce yapılması gerekir; daha kısa sürede gelen bir çağrıya uymak zorunda değilsin. Kabul edersen de bunu kayda geçir.

5. Çağrılmadığın haftaları say. Belirlenen sürede çağrılmasan da ücrete hak kazanırsın. Ay sonunda bordrona bak: haftalık yirmi saat ya da sözleşmedeki süre üzerinden mi ödenmişsin, yoksa yalnızca çalıştığın saatler üzerinden mi? Arada fark varsa, bu farkı haftalara göre yaz ve işverenden yazılı olarak iste.

6. Kısa çağrıları ayır. Sözleşmende günlük süre kararlaştırılmamışsa, her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırılman gerekir. İki saatlik bir iş için çağrılıp eve gönderildiğin günleri ayrıca işaretle; o gün için dört saatlik ücret isteyebilirsin.

7. Sigorta gün sayını kontrol et. e-Devlet'teki hizmet dökümünde her ay kaç prim günüyle bildirildiğine bak. Kısmi süreli çalışanlar ayda otuz günden az bildirilebilir; bu, çalıştığın süreyle tutarlı mı? Çok az gün görüyorsan ya da hiç görmüyorsan, 3.4'teki eksik bildirim adımlarına dön. Eksik kalan günleri ileride emeklilik için borçlanabileceğini aklında tut; prim tebliğden sonra bir ay içinde ödenir.

8. Tam süreliye geçmek istiyorsan isteğini yaz. İşyerinde niteliklerine uygun bir tam süreli yer açılırsa, geçme isteğini yazılı olarak ilet ve tarihini sakla. İşveren her isteği kabul etmek zorunda değildir, ama isteği değerlendirmek ve boş yerleri zamanında duyurmak zorundadır.

9. Ebeveynsen tarihleri hesapla. Doğum izinlerin bittikten sonra kısmi süreli çalışmaya geçmek istiyorsan, başlamak istediğin tarihten en az bir ay önce yazılı bildirimde bulun. Bu hak çocuğun mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi izleyen ay başına kadar sürer; tam zamanlıya dönüş de en az bir ay önce yazılı bildirilir ve aynı çocuk için yalnızca bir kez yapılabilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Sözleşme süresi, emsal işçi karşılaştırması, son dört haftanın çağrı ve ödeme kaydı, işaretlenmiş kısa çağrılar ve kısa çalışma günleri ile son dört ayın prim gün sayılarından oluşan bir süre tablosu.

Sınır

Bu ders kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışmanın kanundaki çerçevesini veriyor. Bir sözleşmenin gerçekten kısmi süreli olup olmadığı, emsal işçinin kim olduğu, bir farklı muamelenin haklı bir nedene dayanıp dayanmadığı ya da ödenmeyen haftaların tutarı, işyerinin düzenine ve sözleşmenin ifadesine göre değişir. Ebeveyn kısmi çalışma hakkının senin işinde uygulanıp uygulanmadığını ilgili yönetmelikten ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının duyurularından öğrenebilirsin. Birikmiş bir ücret alacağı için yargı yolu kural olarak adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvuruyla başlar; anlaşma çıkmazsa iş mahkemesine gidilir. Hesabın büyük ya da tartışmalıysa bir iş hukukçusundan görüş al. Prim günlerindeki eksiklik için Sosyal Güvenlik Kurumuna başvur; borçlanmanın şartlarını ve tutarını Kurumun il müdürlüğü hesaplar.

Kapanış

1. Kısmi süreli işçi yalnızca kısmi süreli olduğu için tam süreli emsalinden farklı tutulamaz; parasal bölünebilir hakları çalıştığı süreyle orantılıdır ve tam süreliye geçme isteği açık yer olduğunda dikkate alınmak zorundadır.
2. Çağrı üzerine çalışma yazılı yapılır; süre belirlenmemişse haftalık yirmi saat sayılır, bu süre çağrılmasan da ödenir, çağrı aksi kararlaştırılmadıkça en az dört gün önce yapılır ve günlük süre yazılmamışsa her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırılırsın.
3. Doğum izinleri sonrasında ebeveynlerden birinin kısmi süreli çalışma talebi işverence karşılanır ve fesih nedeni olamaz; kısmi çalışılan aylardaki eksik prim günleri sonradan borçlanılarak sigortalılığa sayılabilir.

Üç soru

1. Çağrı üzerine çalışıyorsun ve sözleşmende hiçbir süre yazmıyor. Bu ay hiç çağrılmadın. Ücret isteyebilir misin?
2. İşveren seni salı akşamı ertesi sabah için çağırdı. Sözleşmende çağrı süresine ilişkin bir şey yok. Gitmek zorunda mısın?
3. Doğum iznin bitiyor ve çocuğun ilkokula başlayana kadar kısmi süreli çalışmak istiyorsun. İşveren "yarım gün çalışan istemiyoruz" diyebilir mi?

Yanıtlar

Birinci soruda süre belirlenmediği için haftalık yirmi saat kararlaştırılmış sayılır ve bu süre için, çağrılmasan da ücrete hak kazanırsın. İkinci soruda aksi kararlaştırılmadıkça çağrının çalışılacak zamandan en az dört gün önce yapılması gerekir; bir gün önceki çağrıya uymak zorunda değilsin. Üçüncü soruda işin bu hakkın uygulandığı kapsamdaysa ve eşin de çalışıyorsa, talebini en az bir ay önce yazılı bildirdiğinde işveren onu karşılamak zorundadır ve bu talep geçerli bir fesih nedeni sayılmaz.

Sonraki derse köprü

Gülcan'ın hak ettiği farkı görebilmesi, bordrosunda kaç saat üzerinden ödendiğini okuyabilmesine bağlıydı. 3.7 Ücret ve bordro okumak, brüt ile net ücret arasındaki kesintileri, ücretin ne zaman ödenmesi gerektiğini ve ücreti ödenmeyen işçinin iş görmekten kaçınma hakkını ele alıyor.