Kayıt dışı çalışmanın bedeli

Açılış

Talat Gaziantep'te bir ayakkabı atölyesinde kesimci. On yıldır aynı işyerinde çalışıyor. Maaşının yarısı bankaya, yarısı elden geliyor; patron "böylesi ikimiz için de iyi, sen daha fazla alıyorsun" diyor. Bir gün emeklilik için ne kadar kaldığını merak edip e-Devlet'e bakıyor. Hizmet dökümünde ilk üç yılı hiç görünmüyor, sonraki yıllarda bazı aylar on beş gün yazılmış, kazanç ise her ay asgari ücret. Talat yıllardır hiç düşünmediği bir soruyla karşı karşıya: Elden alınan o yarım maaş ve kayda geçmeyen o üç yıl, emekliliğinden ve tazminatından ne götürdü, ve bunu geri almanın bir yolu var mı?

Tek fikir

Sigortasız ya da düşük gösterilerek çalışmak bugün cebe biraz fazla para bırakır gibi görünür; ama emeklilikte, rapor parasında ve tazminatta kalıcı kayıp doğurur. Kayda geçmeyen hizmet için dava yolu vardır, ama süreye bağlıdır ve ispat işçidedir.

Kural ne diyor

3.3'te sigortalılığın çalışmaya başlandığı gün doğduğunu ve işverenin bunu işe başlamadan önce bildirmesi gerektiğini gördük. Bu ders, bildirimin hiç yapılmadığı, eksik gün yazıldığı ya da ücretin gerçekte olduğundan düşük gösterildiği durumların bedelini anlatıyor. Bu bedeli, kayıtlara yansıyan her eksik gün ve her eksik lira, yıllar sonra işçinin kendisi öder.

Bu maddenin pratik sonucu açıktır: bildirilen kazanç asgari ücrete ne kadar yakınsa, ileride bağlanacak aylık ve ödenecek ödenekler de o kadar düşük olur. Elden ödenen kısım, işçi için bugünkü bir para gibi görünür; ama o kısmın primi ödenmediği için, yıllar sonra emekli aylığında görünmez. Ayrıca kayda geçmeyen ya da eksik yazılan her gün, emeklilik için gereken prim gün sayısına eklenmez.

Bu süre, kayıt dışı çalışmanın en sert yanıdır. 2019 yılında sigortasız geçen bir çalışma için dava, 2024 yılının sonuna kadar açılmalıydı. Süre geçtikten sonra o yıl, işçinin emeklilik hesabından kalıcı olarak düşebilir. Kurumun bir denetimde kayıtsız çalışmayı tespit etmesi de geriye doğru ancak bir yılı kapsar; daha eski yıllar için işçinin kendi davası gerekir.

Nasıl işler

Kayıt dışı çalışmanın zararı, çoğu zaman yıllar sonra, emeklilik hesabı yapılırken fark edilir. Aşağıdaki adımlar, bu zararı erken görmeyi ve süre geçmeden harekete geçmeyi gösterir.

1. Hizmet dökümünü yılda en az bir kez indir. e-Devlet'ten hizmet dökümünü indir ve her işyeri için başlangıç ve bitiş tarihlerini, her ayın gün sayısını ve bildirilen kazancı oku. Çalıştığın hâlde hiç görünmeyen bir dönem, otuz günden az yazılmış bir ay ya da gerçek ücretinin çok altında bir kazanç gördüğünde, bunu ayrı bir listeye yaz.

2. Bordroyla ve banka kaydıyla karşılaştır. Her ayın ücret hesap pusulasındaki brüt ücreti, bankaya yatan net tutarı ve hizmet dökümündeki kazancı yan yana koy. Bu üç rakam birbirini tutmuyorsa ya da maaşın bir kısmı elden ödeniyorsa, bu, eksik bildirimin en açık işaretidir. İşveren pusula vermiyorsa, kanunun bunu zorunlu tuttuğunu hatırlatarak yazılı iste.

3. Elden ödemeyi kayda geçir. Maaşının bir kısmı elden ödeniyorsa, ödeme tarihlerini ve tutarlarını kendi tuttuğun bir deftere yaz; mümkünse iş arkadaşlarının da aynı uygulamaya tabi olduğunu not et. Gerçek ücretin ispatında yazışmalar, tanıklar ve aynı işi yapanların ücretleri birlikte değerlendirilir.

4. Eksikliği önce işverene sor. Hizmet dökümündeki eksikliği işverene yazılı olarak bildir ve düzeltilmesini iste. Bazı eksiklikler, ay içinde gerçekten çalışılmayan günlerin belgeli olarak bildirilmesinden kaynaklanabilir; bu durumda işverenin bir açıklaması olmalıdır. Açıklama yoksa ya da eksiklik süregeliyorsa, sonraki adıma geç.

5. Kuruma şikâyette bulun. Sosyal Güvenlik Kurumuna ya da Alo 170 hattına şikâyette bulunarak işyerinde denetim yapılmasını isteyebilirsin. Kurumun denetim memurları kayıtsız çalışmayı tespit ederse, geriye yönelik en fazla bir yıllık hizmet dikkate alınır. Bu yüzden şikâyet, özellikle yakın döneme ait eksiklikler için hızlı bir yoldur.

6. Süreyi hesapla ve gerekirse dava aç. Daha eski dönemler için hizmet tespit davası gerekir. Her eksik yıl için, o yılın sonundan itibaren beş yıllık süreyi hesapla ve en eski yılın son gününü takvime yaz. Dava açmadan önce, işçilik alacaklarındaki zorunlu arabuluculuk kuralının hizmet tespiti için de geçerli olup olmadığını bir avukatla netleştir.

7. Tazminat hesabında gerçek ücreti bil. İş sözleşmen sona erdiğinde ödenecek tazminatlar, kural olarak SGK'ya bildirilen tutara değil, gerçek ücretine göre hesaplanır. Ama gerçek ücreti ispat etmek işçiye düşer. Elden alınan ödemeleri gösteren her kayıt, ileride hem sigorta davasında hem de tazminat hesabında işine yarar.

8. Teklif aşamasında hayır demeyi düşün. İşveren "elden fazlasını veririm, sigortayı asgari ücretten gösteririm" diyorsa, bunun bugünkü kazancını değil, emekliliğini ve tazminatını etkilediğini hesaba kat. Bu teklifin işverene de idari para cezası ve prim borcu riski doğurduğunu, işçinin ise bunu ispat etmekte zorlanacağını bil.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Gerçek ve kayıtlı çalışma tarihleri, son iki yılın aylık gün ve kazanç karşılaştırması, işaretli farklar, her eksik yıl için beş yıllık sürenin bitiş tarihi ve tanık ile belge listesinden oluşan bir tarama tablosu.

Sınır

Bu ders, kayıt dışı ve eksik bildirimli çalışmanın sigorta ve tazminat haklarına etkisini ve hizmet tespitinin temel çerçevesini anlatıyor. Bir hizmet tespit davasının açılıp açılamayacağı, hangi delillerin yeterli olduğu, eksik günlerin bir açıklamasının bulunup bulunmadığı ya da gerçek ücretin nasıl ispat edileceği ayrıntılı bir hukuki değerlendirme gerektirir ve süreler kesindir. Bu yüzden eksiklik gördüğün anda bir iş hukukçusuyla görüş; avukat ücreti senin için bir yükse, il barosunun adli yardım bürosuna başvurabilirsin. Sosyal Güvenlik Kurumunun il müdürlüğü ve Alo 170 hattı, denetim isteği ve bilgi için ilk başvuru yerleridir. Hizmet tespiti ve işçilik alacakları için açılacak davalar iş mahkemesinde görülür; işçilik alacakları için mahkemeden önce arabulucuya gitmek şarttır; aynı şartın hizmet tespitinde aranıp aranmadığını avukatınla konuş.

Kapanış

1. Sigortasız çalışmak, eksik gün bildirilmesi ya da ücretin bir kısmının elden ödenmesi, emeklilik, rapor parası, işsizlik ödeneği ve tazminat hesaplarında kalıcı kayıplar doğurur.
2. Bildirilmeyen hizmet için hizmet tespit davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır; Kurumun denetimi geriye doğru en fazla bir yılı kapsar.
3. İşçi her yıl hizmet dökümünü bordro ve banka kayıtlarıyla karşılaştırmalı, elden ödemeleri kayda geçirmeli ve eksikliği önce işverene, sonra Kuruma bildirmelidir; tazminatlar gerçek ücret üzerinden hesaplanır ama ispat işçiye düşer.

Üç soru

1. 2021 yılında bir işyerinde dokuz ay sigortasız çalıştın. Bu süre için hizmet tespit davasını en geç ne zaman açman gerekir?
2. Bordronda asgari ücret yazıyor, ama her ay ayrıca elden bir miktar alıyorsun. Bu durum ileride neyi etkiler?
3. Sosyal Güvenlik Kurumuna şikâyette bulundun ve denetimde üç yıldır kayıtsız çalıştığın tespit edildi. Bu üç yılın tamamı kayıtlarına geçer mi?

Yanıtlar

Birinci soruda hizmet tespit davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır; 2021 yılındaki çalışma için bu süre 2026 yılının sonunda dolar. İkinci soruda elden alınan kısım için prim ödenmediği için, emekli aylığı, rapor parası ve işsizlik ödeneği gibi bildirilen kazanca dayalı hesaplarda görünmez; tazminat hesabında ise gerçek ücret esas alınır ama bunu ispat etmek sana düşer. Üçüncü soruda Kurumun denetim memurlarının işyerinde yaptığı tespitlerde, kayıtsız hizmetin en fazla tespit tarihinden geriye bir yıllık kısmı dikkate alınır; daha eski iki yıl için hizmet tespit davası açman gerekir.

Sonraki derse köprü

İşe girerken imzalanan belgeler arasında bazen işten ayrıldıktan sonrasını bağlayan bir madde de bulunur. 3.5 Rekabet yasağı ve gizlilik, işten ayrıldıktan sonra rakip bir işte çalışmama şartının geçerlilik koşullarını ve bu şartın süre, yer ve konu bakımından sınırlarını ele alıyor.