Sigortalı başlamak

Açılış

Sena Sivas'ta bir halı fabrikasında dokuma ustası olarak işe başladı. İlk gün ustabaşı "Belgelerini muhasebeye ver, sigortan bu hafta yapılır" diyor. Sena üçüncü gün bir dikiş makinesinin kenarına elini çarpıyor, parmağı dikiş alacak kadar kesiliyor. Hastanede kimlik numarasıyla sorgulandığında, sigortalı görünmediği ortaya çıkıyor. Muhasebe "Bugün girişini yaparız, sorun olmaz" diyor. Sena'nın aklında sorular birikiyor: Sigortam ne zaman başlamalıydı, bu kazada hakkım var mı ve bundan sonra bunu nereden takip edebilirim?

Tek fikir

İşverenle iş sözleşmesi kurup çalışmaya başlayan kişi, çalışmaya başladığı gün sigortalı sayılır ve işveren onu bu günden önce Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır. İşçi, sigortasının başlayıp başlamadığını ilk günden e-Devlet'te görebilir; bildirimin geç yapılması işçinin haklarını değil, işverenin sorumluluğunu ağırlaştırır.

Kural ne diyor

İş sözleşmesi kurulduğunda iki ayrı ilişki doğar: işçiyle işveren arasındaki iş ilişkisi ve işçiyle devlet arasındaki sigorta ilişkisi. İkincisi, emeklilik, sağlık, iş kazası ve işsizlik gibi risklere karşı korumanın kaynağıdır. Bir işçinin ileride emekli olup olamayacağı, kaç gün prim ödendiğine; hastalandığında rapor parası alıp alamayacağı, son aylardaki bildirimlere; işsiz kaldığında ödenek alıp alamayacağı, son yıllardaki çalışma kayıtlarına bağlıdır. Bütün bu hakların ortak kaynağı, işe başladığın ilk günden itibaren kurumun kayıtlarında görünen hizmetindir. 3.2'de deneme süresinin de bu korumanın içinde olduğunu söylemiştik; bu ders, korumanın nasıl ve ne zaman başladığını anlatıyor.

Bu madde önemli bir ayrım yapar: sigortalılık, bir kâğıdın verilmesiyle değil, çalışmaya başlamakla doğar. İşveren bildirimi geciktirse bile işçi, çalışmaya başladığı gün sigortalıdır. Ama bu, bildirimin önemsiz olduğu anlamına gelmez; bildirim yapılmadan geçen her gün, işçinin hizmetinin kayıtlarda görünmemesi ve bir kaza ya da hastalıkta işlemlerin aksaması riskini taşır.

Nasıl işler

Sigortalı başlamak işverenin yükümlülüğüdür, ama bunu takip etmek işçinin elindedir. Aşağıdaki adımlar, ilk günden itibaren sigortalılığını kontrol etmeyi ve bir eksiklik gördüğünde ne yapacağını gösterir.

1. İşe başlamadan önce sor. İşverene sigorta girişinin ne zaman yapılacağını sor. Kural olarak bildirge, sen çalışmaya başlamadan önce verilmelidir. İnşaat, balıkçılık ya da tarım işyerinde çalışacaksan bildirgenin en geç çalışmaya başladığın gün verilmesi gerekir.

2. İlk gün e-Devlet'e bak. İşe başladığın gün ya da ertesi gün, e-Devlet'te Sosyal Güvenlik Kurumunun hizmetlerinden sigortalı işe giriş bildirgeni ve hizmet dökümünü kontrol et. İşverenin adını, işe giriş tarihini ve işyeri bilgilerini doğrula. Giriş tarihi, gerçekte çalışmaya başladığın günle aynı olmalıdır.

3. Görünmüyorsa yazılı olarak sor. Girişin görünmüyorsa, işverene ya da insan kaynaklarına yazılı olarak sor ve cevabın tarihini sakla. "Bu hafta yaparız" gibi bir cevap, bildirimin kanunun istediği zamanda yapılmadığını gösterir. Bu konuşmayı bir mesajla kayıt altına almak, ileride bir anlaşmazlıkta işine yarar.

4. Kendini bildirme hakkını bil. Kanun, sigortalının da çalışmaya başladığı tarihten itibaren bir ay içinde Kuruma kendini bildirmesini öngörür ve kendini bildirmemesinin aleyhine delil olmayacağını söyler. İşveren bildirimi yapmazsa, bulunduğun yerdeki sosyal güvenlik merkezine başvurarak çalıştığını bildirebilirsin.

5. Aylık bildirimleri izle. İşveren her ay, çalıştığın gün sayısını ve kazancını Kuruma bildirir. Hizmet dökümünde her ayın gün sayısına ve kazanç tutarına bak. Ay boyunca çalıştığın hâlde gün sayısı eksik görünüyorsa ya da kazanç gerçek ücretinin çok altındaysa, bunu işverene yazılı olarak sor; bunun sonuçları bir sonraki dersin konusu.

6. Kazada ya da hastalıkta hemen haber ver. İşyerinde bir kaza geçirirsen, işverenin bunu Kuruma bildirmesi gerekir. Sigorta girişin yapılmamışsa bile, çalışmaya başladığın gün sigortalı sayıldığını unutma; kazanın tarihini, tanıklarını ve sağlık kayıtlarını sakla ve durumu bir avukata ya da Kuruma danış.

7. Belgeleri sakla. İşe giriş bildirgesinin bir çıktısını, iş sözleşmeni ve ilk aylara ait hizmet dökümünü bir dosyada sakla. Yıllar sonra emeklilik başvurusu yaptığında, ilk işinin hangi tarihte başladığı önem taşıyabilir. Hizmet dökümünü yılda bir kez indirip aynı dosyaya eklemek, eksik bir ayı yıllar sonra değil, aynı yıl içinde fark etmeni sağlar.

8. İşveren tarafıysan bildirimi geciktirme. İşveren olarak bir işçiyi işe alıyorsan, işe giriş bildirgesini işçi çalışmaya başlamadan önce elektronik ortamda ver. "Deneme süresi bitince bildiririz" ya da "bu ay yoğunuz" demek, her işçi için ayrı bir idari para cezası riski doğurur ve bir kazada çok daha ağır sorumluluklara yol açabilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: İşveren bilgisi, gerçek ve kayıtlı işe başlama tarihleri, son üç ayın gün sayısı ve kazanç tutarları, işaretli eksiklikler ve başvuru planından oluşan bir sigorta kontrol sayfası.

Sınır

Bu ders, sigortalılığın ne zaman başladığını, işe giriş bildirgesinin süresini ve hizmet kaydının internetten nasıl izleneceğini anlatıyor. Bildirimin hiç yapılmadığı uzun bir çalışmanın sigortadan sayılması, bir iş kazasının sonuçları ya da eksik gün ve düşük kazanç bildiriminin düzeltilmesi, delillere ve sürelere bağlı ayrıntılı süreçlerdir. Bu durumlarda SGK'nın il müdürlüğünden ya da bir sosyal güvenlik merkezinden destek isteyebilir, Alo 170 hattından bilgi alabilirsin; geçmiş hizmetlerinin tespiti için bir mahkeme yolu da vardır ve bunun süreleri vardır. Bu yüzden durumunu bir iş hukukçusuyla değerlendirmek önemlidir; maddi imkânın yetmiyorsa barodan adli yardım talep edebilirsin. İş kazası geçirdiysen, sağlık kayıtlarını ve tanık bilgilerini hemen güvence altına al.

Kapanış

1. İş sözleşmesiyle çalışan kişi, çalışmaya başladığı gün sigortalı sayılır; bildirimin geç yapılması bu tarihi değiştirmez.
2. İşveren işe giriş bildirgesini kural olarak işçi çalışmaya başlamadan önce vermek zorundadır; inşaat, balıkçılık ve tarımda en geç başlama günü verilir ve geç ya da hiç bildirim her işçi için idari para cezası gerektirir.
3. İşçi sigortalılığını ilk günden e-Devlet'te hizmet dökümünden kontrol edebilir; işveren bildirmezse bir ay içinde Kuruma kendini bildirebilir ve bunu yapmaması aleyhine delil olmaz.

Üç soru

1. Bir fabrikada pazartesi işe başladın ve işveren sigorta girişini cuma günü yaptı. Pazartesiden cumaya kadar sigortalı sayılır mısın?
2. Bir şantiyede çalışmaya başlıyorsun. İşverenin işe giriş bildirgesini en geç ne zaman vermesi gerekir?
3. İki aydır bir lokantada çalışıyorsun ve kurumun sisteminde adına hiçbir kayıt yok. Ne yapabilirsin?

Yanıtlar

Birinci soruda sigorta hak ve yükümlülükleri çalışmaya başladığın tarihten itibaren başlar; pazartesiden itibaren sigortalısın. İşverenin bildirimi geç yapması bu tarihi değiştirmez, ama işverene idari para cezası gerektirir; hizmet dökümünde giriş tarihinin doğru görünmesini iste. İkinci soruda inşaat işyerlerinde işe giriş bildirgesi en geç çalışmaya başlatıldığın gün verilmelidir. Üçüncü soruda işverene yazılı olarak sorabilir, SGK'nın bir biriminde çalıştığını kayda geçirtebilir ve ücret dökümlerini, tanıkları ve diğer belgeleri bu başvuruya ekleyebilirsin; kendini bildirmemiş olman aleyhine delil teşkil etmez.

Sonraki derse köprü

Sigortanın başlaması ilk adımdır; asıl tartışma çoğu zaman hizmet dökümündeki gün sayısında ve kazanç tutarında çıkar. 3.4 Kayıt dışı çalışmanın bedeli, sigortasız ya da eksik bildirimle çalışmanın emeklilik, sağlık ve tazminat haklarına etkisini ve gerçek ücret yüksekken asgari ücretten bildirilmenin sonuçlarını ele alıyor.