Deneme süresi

Açılış

Begüm Balıkesir'de bir zeytinyağı fabrikasının muhasebe bölümüne yeni girdi. Sözleşmesinde "işçi altı ay deneme süresine tabidir" yazıyor. Yedinci haftasında yöneticisi onu odasına çağırıyor: "Olmadı, yarın gelme. Deneme süresindesin, ne ihbar ne tazminat, bu ayın maaşı da yok, zaten deneme." Begüm o ay yirmi bir gün çalışmış. Kapıdan çıkarken iki şeyi merak ediyor: Altı aylık deneme süresi geçerli mi, ve çalıştığı günlerin parası gerçekten yok mu?

Tek fikir

Deneme süresi sözleşmeye yazılırsa vardır ve en çok iki ay sürer; yalnız toplu iş sözleşmesi bunu dört aya çıkarabilir. Bu dönemde taraflar bildirimsiz ve tazminatsız ayrılabilir, ama çalışılan günlerin ücreti her durumda ödenir.

Kural ne diyor

Bir önceki derste, işvereni "önce deneyelim" demeye iten amacın belirli süreli bir sözleşmeyle değil, başka bir araçla karşılandığını söylemiştik. O araç deneme süresidir. Kanun, tarafların birbirini tanıma ihtiyacını kabul eder, ama bu dönemi kısa tutar ve işçinin emeğinin karşılığını güvence altına alır.

Maddenin üç cümlesi üç ayrı sınır çizer. İlki süreye ilişkindir: iki ay, bireysel bir sözleşmeyle aşılamaz; sözleşmeye üç, altı ya da on iki ay yazılmış olsa bile, iki ayı aşan kısım bu maddenin tanıdığı deneme süresi sayılmaz. İkincisi fesih biçimine ilişkindir: deneme süresi içinde iki taraf da, normalde belirsiz süreli sözleşmelerde uyulması gereken bildirim sürelerini beklemeden ve tazminat ödemeden ayrılabilir. Üçüncüsü ise işçiyi korur: işçinin çalıştığı her günün ücreti ve o güne kadar doğmuş diğer hakları, deneme süresinde olsa da ödenir.

Ücretin bu güvencesi deneme süresinde de geçerlidir. "Deneme süresindeydin, para yok" cümlesinin kanunda bir karşılığı yoktur. İşveren deneme süresinde sözleşmeyi bitirebilir, ama bitirdiği güne kadar işlemiş ücreti ödemek zorundadır; ödemezse gecikme için faiz de işler.

Bu madde, deneme süresinin iş ilişkisinin bir parçası olduğunu açıkça gösterir. Deneme süresi bittiğinde iş ilişkisi yeniden başlamaz; o süre, işçinin kıdemine eklenir. İşçi deneme süresinde de sigortalı olarak çalışır ve sigorta girişinin işe başlamadan önce yapılması gerekir; bunun ayrıntısı bir sonraki dersin konusu.

Nasıl işler

Deneme süresi kısa bir dönemdir, ama başında ve sonunda dikkat edilecek birkaç nokta, işçinin ve işverenin haklarını belirler. Aşağıdaki sıra, bu dönemi baştan sona izlemeyi gösterir.

1. Sözleşmedeki deneme kaydını oku. Sözleşmende bir deneme süresi yazıp yazmadığına ve süresine bak. Deneme kaydı yoksa deneme süresi de yoktur. İki aydan uzun bir süre yazıyorsa, bir toplu iş sözleşmesinin bu süreyi uzatıp uzatmadığını sor; böyle bir toplu sözleşme yoksa iki ayı aşan kısım deneme süresi olarak geçmez.

2. Başlangıç gününü ve iki ayın bittiği günü not et. İşe fiilen başladığın günü yaz ve iki ayın dolacağı günü takvime işaretle. Deneme süresi bu tarihte biter; bu tarihten sonra yapılan bir fesih artık deneme süresinin kolaylıklarından yararlanamaz ve belirsiz süreli sözleşmenin olağan fesih kurallarına göre değerlendirilir.

3. Sigorta girişini kontrol et. Deneme süresinde de sigortalı çalışırsın. İşe başladığın gün e-Devlet'ten sigorta girişinin yapılıp yapılmadığına bak; işveren "deneme süresi bitince sigortanı başlatırız" diyorsa, bu kanuna aykırıdır. Sigorta girişinin nasıl ve ne zaman yapılması gerektiği bir sonraki dersin konusu.

4. Fesih bildirimini yazılı iste. Deneme süresinde sözleşmen bitirilirse, bunun yazılı olarak bildirilmesini ve fesih tarihinin açıkça yazılmasını iste. Bu tarih, ücretinin hangi güne kadar hesaplanacağını ve sigorta çıkışının ne zaman yapılacağını belirler.

5. Çalıştığın günlerin ücretini hesapla. Deneme süresinde ayrılsan ya da çıkarılsan da, çalıştığın günlerin ücreti senindir. Aylık ücretini otuza bölüp çalıştığın gün sayısıyla çarparak yaklaşık işlemiş ücretini hesapla. Fazla çalışma yaptıysan ya da sözleşmede başka bir ödeme varsa, onları da ekle.

6. Ödenmeyen ücreti yazılı iste. Ücretin ödeme gününde ya da ayrılış tarihinde ödenmezse, işverenden yazılı olarak iste ve banka hesap bilgini ver. Ödeme gününden itibaren yirmi gün geçtiği hâlde ödenmeyen ücret için işçinin iş görmekten kaçınma hakkı ve gecikme faizi gibi sonuçlar doğar; iş ilişkisi sona ermişse alacağını resmî yollarla isteyebilirsin.

7. Deneme süresinde ayrımcılığa dikkat et. Deneme süresinde fesih için bir gerekçe göstermek zorunlu değildir, ama bu, ayrımcılık yasağını ortadan kaldırmaz. Kanun, iş ilişkisinde cinsiyet, din, engellilik ve benzeri sebeplerle ayrım yapılmasını yasaklar. Hamile olduğunu söylediğin gün sözleşmenin bitirilmesi gibi bir durum, deneme süresinde de bir ayrımcılık şikâyetinin konusu olabilir.

8. İşveren tarafıysan kaydı doğru kur. İşveren olarak deneme süresine ihtiyaç duyuyorsan, sözleşmeye en çok iki aylık bir deneme kaydı yaz. Bu dönemde sözleşmeyi bitireceksen bunu yazılı bildir ve çalışılan günlerin ücretini eksiksiz öde. Altı aylık bir deneme yazmak, bu sürenin iki ayı aşan kısmında sana bir kolaylık sağlamaz, yalnızca bir tartışmanın kapısını açar.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Deneme kaydının metni ve süresi, toplu iş sözleşmesi bilgisi, başlangıç ve iki aylık sürenin bitiş tarihi, sigorta giriş tarihi, günlük ücret hesabı ve fesih durumunda başvurulacak kişiden oluşan bir deneme takvimi.

Sınır

Bu ders, deneme süresinin üst sınırını, bu dönemde feshin sonuçlarını ve işçinin ücret hakkını anlatıyor. Sözleşmeye yazılan uzun bir deneme süresinin sonuçları, deneme süresinden sonra yapılan bir feshin değerlendirilmesi ya da deneme süresinde ayrımcılık iddiası, olayın ayrıntılarına ve belgelere bağlı sorulardır. Bu sorularda iş hukukunda çalışan bir avukatın görüşü belirleyicidir; ücretini karşılayamıyorsan bulunduğun ilin barosu adli yardım yoluyla bir avukat görevlendirebilir. Ödenmeyen ücret ya da sigortasız çalıştırma gibi idari bir aykırılıkta, bakanlığın ildeki çalışma müdürlüğüne, Alo 170 danışma hattına ya da Sosyal Güvenlik Kurumunun il müdürlüğüne şikâyette bulunabilirsin; şikâyet, işverenin denetlenmesini sağlar ama alacağını kendiliğinden ödetmez. Alacağını almak için ise önce arabulucuya gitmen zorunludur; anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Bir ayrımcılık iddiasında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna başvurma yolu da bulunur; bunun koşullarını bir avukatla birlikte değerlendirmek gerekir.

Kapanış

1. Deneme süresi ancak sözleşmeye bir deneme kaydı konmuşsa vardır ve bireysel sözleşmeyle en çok iki ay olabilir; yalnızca toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.
2. Deneme süresinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminatsız bitirebilir, ama işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları her durumda ödenir.
3. Deneme süresi iş ilişkisinin bir parçasıdır: işçi bu dönemde de sigortalıdır, süre yıllık izin hesabına dahil edilir ve ayrımcılık yasağı bu dönemde de geçerlidir.

Üç soru

1. Sözleşmende altı aylık deneme süresi yazıyor ve işyerinde toplu iş sözleşmesi yok. Dördüncü ayda işveren "deneme süresindesin" diyerek seni bildirimsiz çıkarıyor. Bu doğru mu?
2. Deneme süresinin beşinci haftasında işten çıkarıldın ve işveren "deneme süresindeydin" diyerek o ayın ücretini ödemiyor. Ne isteyebilirsin?
3. İşveren deneme süresinde seni sigortasız çalıştırıyor ve süre bitince sigorta girişi yapacağını söylüyor. Bu uygulama kanuna uygun mu?

Yanıtlar

Birinci soruda bireysel sözleşmeyle deneme süresi en çok iki ay olabilir ve toplu iş sözleşmesi olmadığı için bu süre uzatılamaz; dördüncü ayda yapılan fesih artık deneme süresinin kolaylıklarından yararlanamaz ve belirsiz süreli sözleşmenin olağan fesih kurallarına göre değerlendirilir. İkinci soruda deneme süresinde fesih bildirimsiz ve tazminatsız yapılabilir, ama çalıştığın günler için ücret ve diğer hakların saklıdır; işverenden çalıştığın günlerin ücretini yazılı olarak isteyebilirsin. Üçüncü soruda deneme süresi iş ilişkisinin bir parçasıdır ve işçi bu dönemde de sigortalı çalışır; sigorta girişinin deneme süresinin sonuna bırakılması kanuna aykırıdır.

Sonraki derse köprü

Deneme süresinin ilk gününden itibaren sigortalı olunduğunu söyledik; bunun ne zaman ve nasıl başladığını görmek, işçinin elinde kalacak en önemli kaydı korumak demektir. 3.3 Sigortalı başlamak, işe giriş bildirgesinin işe başlamadan önce verilmesi gerekliliğini ve e-Devlet'te sigorta başlangıcının nasıl kontrol edileceğini ele alıyor.