İş sözleşmesi türleri

Açılış

Cemre Kocaeli'de lojistik alanında yüksek lisansını yeni bitirdi ve bir dağıtım şirketinden teklif aldı. İnsan kaynakları sorumlusu telefonda "Önce altı aylık bir sözleşmeyle başlayalım, iyi giderse uzatırız" diyor. Cemre'nin yapacağı iş, şirketin depo planlaması; her yıl, her ay yapılan, bitmeyen bir iş. Yazılı bir sözleşme gönderilmesini istediğinde "Pazartesi başla, kâğıtları sonra hallederiz" cevabını alıyor. Cemre'nin kafasında iki soru var: Altı ay sonra "sözleşmen bitti" denirse elinde ne kalır, ve hiçbir şey imzalamadan işe başlarsa neyi kaybeder?

Tek fikir

İş sözleşmesi kural olarak belirsiz sürelidir. Süreli sözleşme ancak objektif bir koşula bağlı işlerde yapılır; esaslı neden olmadan yenilenirse baştan belirsiz sayılır. Yazılı sözleşme yoksa işveren iki ay içinde çalışma koşullarını yazıyla bildirir.

Kural ne diyor

Bir işe başlamak, en az bir kira sözleşmesi kadar hukuki bir adımdır, ama çoğu zaman bir telefon görüşmesi ve bir "pazartesi gel" cümlesiyle olur. İş Kanunu, bu ilişkinin hangi türlerde kurulabileceğini, hangi işlerin kanunun dışında kaldığını ve işçinin elinde hangi yazılı belgelerin bulunması gerektiğini düzenler. Bu seviyenin ilk dersi, iş ilişkisinin temel haritasını çiziyor.

Kanunun dışında kalmak, korumasız kalmak demek değildir. İş Kanunu'nun uygulanmadığı bir ilişkide, örneğin bir evde çalışan bakıcı ya da temizlik görevlisinde, Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Bu hükümler ücret, izin ve fesih konusunda da kurallar içerir; ama kıdem tazminatı gibi bazı haklar farklı düzenlenir ya da hiç yer almaz. Bu yüzden bir işin hangi kanuna tabi olduğunu bilmek, hangi haklara sahip olduğunu bilmenin ilk adımıdır.

Nasıl işler

Bir iş teklifini kabul etmeden önce ve ilk haftalarda yapılacak birkaç kontrol, ileride çıkabilecek tartışmaların çoğunu önler. Aşağıdaki sıra, sözleşmenin türünü ve elindeki belgeleri netleştirmeyi gösterir.

1. İşin niteliğini sor. Yapacağın iş sürekli mi, yoksa bir sezona, bir projeye ya da birinin yerine geçici çalışmaya mı bağlı? İşveren belirli süreli bir sözleşme öneriyorsa, sürenin hangi objektif koşula bağlandığını sor ve bunu sözleşmeye yazdır. "Önce deneyelim" amacı, belirli süreli sözleşmenin değil, bir sonraki derste göreceğimiz deneme süresinin konusudur.

2. Yazılı sözleşme iste. Süresi bir yıl ya da daha uzun olacak bir iş için yazılı sözleşme zorunludur; belirli süreli bir sözleşme ise her durumda yazılı yapılmalıdır. Sözleşmede işin tanımını, çalışma yerini, çalışma saatlerini, ücreti, ödeme gününü, sözleşmenin türünü ve varsa süresini kontrol et ve bir nüshasını kendinde tut.

3. Sözleşme yoksa iki ayı say. Yazılı bir sözleşme imzalanmadan işe başladıysan, işe başladığın tarihi not et. İşveren en geç iki ay içinde sana çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır. Bu süre dolduğunda belge verilmediyse, bunu işverenden yazılı olarak iste.

4. İş Kanunu kapsamında olup olmadığını öğren. Çalıştığın işyeri bir ev, küçük bir tarım işletmesi ya da birkaç kişinin çalıştığı küçük bir esnaf yeriyse, İş Kanunu uygulanmayabilir. Bu durumda hangi hakların Borçlar Kanunu'na göre işleyeceğini bir uzmana sor. Sözleşmenin adı ne olursa olsun, işin gerçek niteliğine bakılır.

5. Belirli süreli sözleşme yenileniyorsa nedeni sor. Belirli süreli sözleşmen bitip yenisi önüne geldiğinde, yenilemenin esaslı bir nedene dayanıp dayanmadığına bak. Aynı sürekli iş için arka arkaya kısa sözleşmeler imzalatılıyorsa, sözleşmen baştan itibaren belirsiz süreli sayılabilir. Bütün sözleşmelerin nüshalarını tarih sırasıyla sakla.

6. Emsal işçiyle karşılaştır. Belirli süreli ya da kısmi süreli çalışıyorsan, aynı işi belirsiz süreli ya da tam süreli yapan bir emsal işçiye göre, haklı bir neden olmadıkça farklı muameleye tabi tutulamazsın. Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir haklar çalıştığın süreyle orantılı verilir. Bir yan hak senden esirgeniyorsa, nedenini yazılı sor.

7. Kısmi süreli çalışıyorsan saatini netleştir. Haftalık çalışma süren tam süreli bir çalışana göre önemli ölçüde azsa, sözleşmen kısmi sürelidir. Haftada kaç saat, hangi günlerde çalışacağını sözleşmeye yazdır. Saatlerin sürekli tam süreli bir çalışanınkine yaklaşıyorsa, bu durumu belgelerle kaydet.

8. Belgeleri bir dosyada topla. İş sözleşmesini, çalışma koşulları belgesini, işe giriş tarihini gösteren kayıtları, ücret bordrolarını ve banka dökümlerini tek bir dosyada sakla. İş ilişkisi sona erdiğinde ya da bir anlaşmazlık çıktığında, bu dosya hangi sözleşmeyle ne için çalıştığını gösteren temel kanıttır.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: İşveren bilgisi, sözleşme türü ve süresi, yazılı sözleşme ya da çalışma koşulları belgesi durumu, kanun kapsamı notu ve varsa zincirleme sözleşmelerin listesinden oluşan bir sözleşme kimliği.

Sınır

Bu ders, iş sözleşmesinin türlerini, yazılı belge yükümlülüğünü ve İş Kanunu'nun kapsamını genel hatlarıyla anlatıyor. Bir sözleşmenin gerçekte iş sözleşmesi mi yoksa başka bir sözleşme mi olduğu, belirli süreli sözleşmenin dayandığı nedenin esaslı olup olmadığı ya da bir işyerinin kanun kapsamında kalıp kalmadığı, somut olayın bütün koşullarına bakılarak değerlendirilir. Bu konularda bir iş hukukçusundan ya da avukattan görüş al; ücret ödeyemiyorsan avukat masrafı için baroya adli yardım başvurusu yapmak mümkün. Çalışma koşullarıyla ilgili bir şikâyet için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı il müdürlüğüne ya da Alo 170 hattına başvurabilirsin. İşçilik alacakları ve işe iadeye ilişkin davalarda dava öncesi arabuluculuk zorunludur ve uyuşmazlık sonunda iş mahkemesine gider; bunların ayrıntısı bu seviyenin ilerleyen derslerinde ele alınacak.

Kapanış

1. İş sözleşmesi işçinin bağımlı olarak çalışması ve işverenin ücret ödemesiyle kurulur; kural olarak şekle bağlı değildir, ama bir yıl ve daha uzun süreli sözleşmeler yazılı yapılır ve yazılı sözleşme yoksa işveren iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren bir belge verir.
2. Sözleşme kural olarak belirsiz sürelidir; belirli süreli sözleşme ancak objektif bir koşula bağlı ve yazılı yapılabilir, esaslı neden olmadan zincirleme yenilenirse baştan belirsiz süreli sayılır ve belirli ya da kısmi süreli çalışan emsal işçiye göre farklı muameleye tabi tutulamaz.
3. Ev hizmetleri, küçük tarım işletmeleri ve üç kişilik esnaf işyerleri gibi bazı işler İş Kanunu'nun dışındadır; bu ilişkilerde Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır.

Üç soru

1. Bir fabrikada sürekli yapılan bir üretim işi için sana her yıl yenilenen bir yıllık sözleşmeler imzalatılıyor. Dördüncü yılın sonunda işveren sözleşmeyi yenilemiyor. Sözleşmen hangi türde sayılabilir?
2. Bir atölyede sözlü anlaşmayla işe başladın ve üç ay geçti. Elinde hiçbir belge yok. İşverenin bir yükümlülüğü var mı?
3. Yaşlı bir akrabanın evinde ücret karşılığında bakıcılık yapıyorsun. İş Kanunu sana uygulanır mı, hiç hakkın yok mu?

Yanıtlar

Birinci soruda sürekli bir iş için esaslı bir neden olmadan arka arkaya yapılan belirli süreli sözleşmeler, kanuna göre başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır; bu durumda sözleşmenin sona ermesi, belirsiz süreli sözleşmelerin fesih kurallarına göre değerlendirilir. İkinci soruda yazılı sözleşme yapılmadığı için işveren en geç iki ay içinde sana çalışma koşullarını, ücreti ve fesih kurallarını gösteren yazılı bir belge vermek zorundaydı; bu belgeyi yazılı olarak isteyebilirsin. Üçüncü soruda ev hizmetleri İş Kanunu'nun kapsamı dışındadır, ama bu, hakkın olmadığı anlamına gelmez; Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır.

Sonraki derse köprü

Cemre'nin işvereni aslında onu "denemek" istiyordu; bunun için kanunun öngördüğü araç belirli süreli sözleşme değil, başka bir kuraldır. 3.2 Deneme süresi, deneme süresinin üst sınırını ve uzatılmasını, deneme süresinde bildirimsiz feshi ve işçinin çalıştığı günlerin ücretini ele alıyor.