Tanık ve yemin

Açılış

Rukiye Amasya'da salı pazarında peynir satıyor. Bir sabah, pazarın arasından geri geri çıkmaya çalışan bir kamyonet tezgâhına çarpıyor; tezgâh devriliyor, peynirlerin yarısı yere saçılıyor. Şoför arabadan inip "Sen tezgâhı yola taşırmışsın" diyor ve gidiyor. Rukiye'nin elinde ne bir fotoğraf var ne de bir kamera kaydı. Olayı yan tezgâhta domates satan komşusu, bir de o sırada peynir almak için bekleyen yaşlı bir müşteri gördü.

Rukiye'nin aklındaki ilk soru, bu iki kişinin anlatacaklarının mahkemede bir şeye yarayıp yaramayacağı. İkinci soru daha zor: şoför çarptığını inkâr ederse ve tanıklar yeterli olmazsa, geriye ne kalır? Kâğıdın olmadığı yerde hukukun dayandığı iki delil vardır: olayı görenlerin anlattıkları ve taraflardan birinin kendi vicdanı üzerine söyledikleri.

Tek fikir

Bir olayı gören kişi tanık olarak dinlenebilir ve hâkim onun anlattıklarını serbestçe değerlendirir. Başka delil kalmadığında, olayı kendisi bilen karşı tarafa yemin teklif edilebilir; yemin etmeyen, iddiayı kabul etmiş sayılır.

Kural ne diyor

Tanıklık, kanunun düzenlediği bir yükümlülüktür.

Mahkeme, tanığın söylediklerini kendisi tartar. Kanunun 198. maddesine göre kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir; 254. maddeye göre tanığa önce kimliği, taraflarla akrabalığı ve tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı sorulur; 255. maddeye göre de taraflar, tanığın davada bir yararı bulunduğu gibi güvenilirliğini zayıflatan sebepleri ileri sürüp ispat edebilir.

Bazı kişiler tanıklık yapmak zorunda değildir.

Başka delil kalmadığında yemine başvurulabilir.

Nasıl işler

Tanığa ya da yemine dayanacaksan şu sırayı izleyebilirsin.

1. Olayın bir hukuki işlem mi yoksa bir vakıa mı olduğuna bak. Bir kaza, bir hasar, bir kavga ya da bir sözün söylenip söylenmediği gibi olaylar tanıkla ispat edilebilir. Belli bir tutarı aşan borç verme, ödeme gibi hukuki işlemler ise 0.9'da gördüğümüz senetle ispat kuralına tabidir ve tanık ancak istisnai durumlarda dinlenir.

2. Tanıklarının adlarını ve adreslerini olay anında topla. Olayı gören kişilerin adını, telefonunu ve tebliğe elverişli bir adresini hemen not et. Aylar sonra dava açıldığında bu bilgileri bulmak çoğu zaman imkânsız olur ve adresi gösterilemeyen tanık dinlenemeyebilir.

3. Tanık listesini zamanında ver. Mahkeme tanık listesi için bir süre verdiğinde, her tanığın hangi olayı anlatacağını ve adresini listede göster. Listede bulunmayan bir tanık kural olarak dinlenmez, ama tanık listesi için kesin süre verilip dinlenme günü belirlenmişse, liste verilmemiş olsa bile duruşmaya getirilen tanıklar dinlenebilir.

4. Tanıklarının yakınlığını ve yararını hesaba kat. Akrabaların, eşin ya da bir çalışanın tanıklığı kabul edilir, ama karşı taraf onların güvenilirliğine itiraz edebilir ve hâkim bunu değerlendirmede göz önüne alır. Olayı gören tarafsız bir kişi, çoğu zaman çok sayıda yakından daha değerlidir.

5. Yemine son çare olarak bak. Başka delilin yoksa ve olay karşı tarafın kendi bilgisindeyse, yemin teklif edebilirsin. Ama karşı taraf yemine hazır olduğunu bildirdikten sonra başka bir delile dönemezsin; yemin ederse iddian ispat edilmemiş sayılır. Bu yüzden yemin teklifi, kaybedilmeye razı olunan bir riskle birlikte yapılır.

6. Sana yemin teklif edilirse ciddiye al. Yemin davetiyesi gelirse, belirtilen gün ve saatte mahkemede bulun. Geçerli bir özrün olmadan gelmemek ya da yemin etmekten kaçınmak, iddia edilen vakıayı kabul etmiş sayılmana yol açar. Yalan yere yemin etmenin ise ayrıca ceza hukukunda sonuçları vardır.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Kısa bir tanık listesi: her tanık için ad, yakınlık, adres, gördüğü mü duyduğu mu ve çekinme hakkı olup olmadığı. Listenin altına, yemine başvurmanın bu olay için mantıklı olup olmadığını gerekçesiyle tek cümleyle yaz.

Sınır

Tanık ve yemin delilleri, usul kurallarına sıkı sıkıya bağlıdır: tanık listesinin süresi, tanığa sorulacak sorular, tanığın güvenilirliğine itiraz ve yemin teklifinin zamanı, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilir. Yemin teklif etmek ya da bir yemini iade etmek, geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurabileceği için, bu adımı atmadan önce mutlaka bir avukata danışmak gerekir. Bir tanığın ya da karşı tarafın yalan söylediğini düşünüyorsan, yalan tanıklık ve yalan yere yemin ceza hukukunda ayrıca suç olarak düzenlendiğinden, Cumhuriyet savcılığına şikâyet yolu da vardır. Ücret ödeme gücün sınırlıysa, baronun adli yardım bürosuna başvurarak bir avukat görevlendirilmesini isteyebilirsin. Tanıklarını mahkemeden önce yönlendirmeye, onlara ne söyleyeceklerini ezberletmeye çalışma; hem tanıklığın değerini düşürür hem de onları ve seni ayrıca sorumluluk altına sokabilir.

Kapanış

1. Bir olayı gören kişi tanık olarak dinlenebilir; usulüne uygun çağrılan tanık gelmek zorundadır, ama taraflardan birinin yakını tanıklıktan çekinebilir.
2. Hâkim tanık beyanlarını sayılarına göre değil, inandırıcılıklarına göre serbestçe değerlendirir; taraflar tanığın güvenilirliğine itiraz edebilir.
3. Yemin teklif edildikten sonra teklif eden başka delile dönemez; yemin etmeyen iddiayı kabul etmiş sayılır, yemin eden ise karşı tarafın iddiasını ispat edilmemiş kılar.

Üç soru

1. Bir trafik kazasında yalnızca kardeşin seni destekleyen bir tanık. Kardeşin tanıklık yapmak zorunda mı ve tanıklığı kabul edilir mi?
2. Bir alacak davasında başka delilin kalmadı ve karşı tarafa, ödeme yapmadığına dair yemin teklif ettin. Karşı taraf yemin etti. Ne olur?
3. Tanık olarak çağrıldın ama gitmek istemiyorsun ve bir mazeret de bildirmedin. Sonucu ne olabilir?

Yanıtlar

Birinci soruda kardeşin, üçüncü dereceye kadar kan hısımı olduğu için tanıklıktan çekinebilir; mahkeme ona bu hakkını hatırlatır. Tanıklık yapmayı seçerse beyanı kabul edilir, ama karşı taraf yakınlığınızı gerekçe göstererek güvenilirliğine itiraz edebilir ve hâkim beyanı bunu göz önüne alarak değerlendirir. İkinci soruda iddian ispat edilememiş sayılır. Karşı taraf yemine hazır olduğunu bildirdikten sonra başka bir delile dönemezsin; yemin ettiğinde de vakıa onun lehine sonuçlanır. Yemin teklifi, karşı tarafı vicdanıyla baş başa bırakan güçlü bir hamle gibi görünse de, sonucunu tamamen onun eline bırakır. Üçüncü soruda usulüne uygun çağrılmışsan ve mazeret bildirmeden gelmezsen, mahkeme seni zorla getirtebilir ve gelmemenin yol açtığı giderler ile disiplin para cezası ödemeye mahkûm edebilir.

Sonraki derse köprü

Bu dersle belgelerin, bildirimlerin ve delillerin dünyasını tamamladık; artık bir anlaşmazlıkta neyin nasıl kanıtlanacağını biliyoruz. Bir sonraki seviye, bu araçların en sık kullanıldığı ilişkiye, evlere ve kiralara geçiyor. 2.1 Kira sözleşmesinde ne yazmalı, konut ve çatılı işyeri kiralarının özel kurallarını, bir kira sözleşmesinde tarafların, sürenin, bedelin, ödeme gününün ve demirbaş listesinin neden yazılması gerektiğini ve sözlü kiranın da geçerli olduğunu anlatıyor.