Senet, fatura ve makbuz

Açılış

Necati Kırşehir'de bir nalbur dükkânı işletiyor. Beş yıl önce dükkânı genişletmek için dayısından borç aldı ve dayısının isteğiyle tutarı ve vadeyi gösteren bir borç senedi imzaladı. Sonraki üç yıl boyunca borcu her ay dayısına elden, dükkânın kasasından ödedi. Son taksiti verdiği gün ikisi birlikte çay içti, sarıldılar; Necati ne bir makbuz istedi ne de senedi geri aldı. Dayısı geçen yıl vefat etti. Bu ay Necati'nin kapısına bir ödeme emri bırakılıyor: dayısının oğlu, babasının evrakı arasında bulduğu senetle borcun tamamını istiyor.

Necati borcunu ödemişti. Ama elinde bunu gösteren tek bir kâğıt yoktu, karşı tarafın elinde ise imzalı bir senet vardı. 0.9'da, yazılı bir senedin karşısına tanıkla çıkmanın kanunca sınırlandığını görmüştük. Bu ders o kuralın gündelik hayattaki karşılığını, yani bir ödemeyi ya da bir borcu gösteren belgelerin neyi ispat ettiğini ve ödeme anında hangi belgeyi istemenin kanuni bir hak olduğunu anlatıyor.

Tek fikir

Borcu ödeyen kişi, alacaklıdan bir makbuz ve borç bitmişse senedin geri verilmesini isteme hakkına sahiptir. Makbuz ve geri alınan senet ödemenin en güçlü kanıtıdır; ikisi de alınmadığında, ödenmiş bir borç bile kâğıt üzerinde yaşamaya devam eder.

Kural ne diyor

Kanun, ödeyen kişiye belge isteme hakkı tanır.

Makbuzun ve senedin ne anlama geldiğini kanun ayrıca söyler.

Kanun bir de birden çok borcu olan borçlunun ödemesinin hangi borca sayılacağını düzenler. 101. maddeye göre borçlu ödeme gününde hangi borcunu ödediğini alacaklıya bildirebilir; bildirmezse ödeme, kendisi hemen itiraz etmedikçe, alacaklının makbuzda gösterdiği borç için yapılmış sayılır. 102. maddeye göre böyle bir açıklama ya da makbuzda açıklık yoksa ödeme, vadesi gelmiş borca, birden çok borcun vadesi gelmişse önce takip edilen borca, takip yoksa vadesi önce gelen borca sayılır. 105. madde ise alacaklının senedi kaybettiğini söylediği durumu düzenler: borçlu ödeme sırasında, senedin iptalini ve borcun sona erdiğini gösteren resmî ya da usulüne göre onaylanmış bir belge isteyebilir.

Fatura ise tacirler arasındaki ilişkide ayrı bir ağırlık taşır.

Nasıl işler

Bir ödeme yaparken ya da bir belge alırken şu sırayı izleyebilirsin.

1. Ödemeyi iz bırakan bir yolla yap. Banka havalesi, elektronik fon transferi ya da kartla ödeme, kendiliğinden bir kayıt oluşturur. Açıklama kısmına ödemenin hangi borç için yapıldığını yaz: "Mart kirası", "15 Ocak tarihli senedin üçüncü taksiti" gibi. Bu açıklama, birden çok borcun bulunduğu durumlarda ödemenin hangi borca sayılacağını da belirler.

2. Elden ödüyorsan makbuz iste. Makbuz istemek kanuni bir hakkındır, bir güvensizlik işareti değildir. Makbuzda alacaklının adı ve imzası, ödeme tarihi, tutar ve ödemenin hangi borç için yapıldığı yazmalıdır. Alacaklı makbuz vermeyi reddederse, ödemeyi banka yoluyla yapmak en kolay çözümdür.

3. Borç bittiğinde senedi geri al. Son taksiti ödediğin gün senedi alacaklıdan geri iste ya da üzerine "ödenmiştir" yazılıp imzalanmasını sağla. Senedin geri verilmesi, kanuna göre borcun sona erdiğinin en açık göstergesidir. Senet kaybolmuşsa, borcun bittiğini ve senedin iptal edildiğini gösteren imzalı bir belge iste.

4. Kısmi ödemelerde ödemeyi senede işlet. Borcun tamamı ödenmemişse senedi geri isteyemezsin; ama her ödemenin makbuzunu almak ve ödemenin senedin üzerine ya da ayrı bir ödeme çizelgesine işlenmesini istemek hakkındır.

5. Faturayı aldığında hemen oku. Bir tacir olarak fatura aldıysan, içeriğinde tutar, miktar ya da mal bakımından bir yanlışlık varsa, aldığın tarihten itibaren sekiz gün içinde itiraz et. İtirazı ispat edilebilir bir yolla yap: noter, kayıtlı elektronik posta ya da en azından tarihli bir e-posta. Sekiz gün geçtikten sonra itiraz etmek mümkün olabilir, ama bu kez faturanın içeriğini kabul etmiş sayıldığın için, yanlışlığı ispat etmek sana düşer.

6. Belgelerini sakla. Makbuzları, dekontları, geri aldığın senetleri ve itirazlarını tarih sırasıyla sakla. Zamanaşımı süreleri on yıla kadar uzayabildiği için, önemli ödemelerin belgelerini en az bu süre boyunca saklamak akıllıcadır.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Üç satırlık bir ödeme belgesi listesi: her satırda ödemenin konusu, tarihi, tutarı ve elindeki belge türü. Belgesi eksik olan ödemenin yanına, o belgeyi şimdi nasıl tamamlayacağını tek cümleyle yaz.

Sınır

Ödemenin ispatı, borcun türüne, tutarına ve tarafların kim olduğuna göre farklı kurallara bağlıdır. Çekler ve bonolar gibi kambiyo senetleri, iş ilişkisinde işçinin alacaklarına ilişkin ibranameler ve tüketici işlemlerindeki faturalar kendi özel kurallarıyla gelir; her biri akademinin kendi seviyesinde ayrıca anlatılacak. Ödediğin bir borç için senede dayalı bir ödeme emri aldıysan, icra takibine itirazın süresi birkaç gün gibi kısa bir zamanla sınırlı olabileceğinden, beklemeden bir avukatla görüş; ödemeyi gösteren her belgeyi, mesajı ve banka kaydını avukatına götür. Gelir durumun avukat ücretine elvermiyorsa, bulunduğun ilin barosu adli yardım bürosu aracılığıyla bir avukat görevlendirebilir. Ticari bir fatura uyuşmazlığında ise faturaya ne zaman ve hangi yolla itiraz ettiğini gösteren belge, avukatınla görüşmenin ilk konusu olacaktır.

Kapanış

1. Borcu ödeyen kişi makbuz isteyebilir; borç tamamen bittiyse senedin geri verilmesini ya da iptalini de isteyebilir ve geri verilen senet borcun sona erdiğini gösterir.
2. Kira gibi dönemsel ödemelerde çekincesiz verilen makbuz önceki dönemlerin de ödendiğini gösterir; birden çok borçta ödeme, açıklama yapılmazsa makbuzda gösterilen borca sayılır.
3. Tacirler arasında bir faturayı alan kişi, sekiz gün içinde itiraz etmezse içeriğini kabul etmiş sayılır.

Üç soru

1. Bir yakınına olan borcunu elden ödedin ama ne makbuz aldın ne de senedi geri aldın. Yakının senedi icraya koydu. Durumun nedir?
2. Ev sahibin sana "Haziran kirası alınmıştır" yazan bir makbuz verdi. Sonra mayıs kirasını ödemediğini söylüyor. Mayısı ödediğini ispat etmek zorunda mısın?
3. İşletmene gelen bir faturada yanlış bir tutar var. Faturayı on iki gün önce aldın ve henüz itiraz etmedin. Ne olur?

Yanıtlar

Birinci soruda zor bir durumdasın. İmzanı taşıyan senet karşısında ödemeyi gösterme yükü sendedir ve bunu yalnızca tanıklarla yapman çoğu zaman mümkün olmaz. Elindeki banka kayıtları, alacaklının ödemeleri aldığını kabul eden mesajları ya da başka yazılı belgeler bu ispatın temelini oluşturur ve icra takibine süresi içinde itiraz etmek gerekir. İkinci soruda ispat yükü ev sahibine geçmiştir. Dönemsel bir edim olan kira için çekince belirtilmeden verilen haziran makbuzu, kanuna göre önceki dönemlerin, yani mayısın da ödendiği anlamına gelir. Ev sahibi mayısın ödenmediğini ispat etmelidir. Üçüncü soruda tacirsen ve fatura ticari işinle ilgiliyse, sekiz günlük süre geçtiği için faturanın içeriğini kabul etmiş sayılırsın. Yine de itirazını şimdi yazılı olarak yapmak ve anlaşılan tutarı gösteren belgeleri saklamak gerekir; artık yanlışlığı ispat etmek sana düşecektir.

Sonraki derse köprü

Faturaya itirazın sekiz gün içinde ve ispat edilebilir bir yolla yapılması gerektiğini gördük. Bu tür bildirimlerin en bilinen yolu noter aracılığıyla gönderilen ihtarnamedir. 1.8 Noter ihtarnamesi, bir ihtarnamenin neyi kanıtladığını, borçluyu temerrüde düşürmek ve süre başlatmak için ne zaman gerektiğini, hangi durumlarda ise fazladan bir masraftan öteye geçmediğini anlatıyor.