Matbu sözleşmedeki küçük yazı

Açılış

Selin Hakkari'de bir bankada gişe görevlisi. Ocak ayında evinin yakınındaki spor salonuna bir yıllık üyelik için kaydoluyor. Görevli önüne dört sayfalık, sık satırlı bir form koyuyor ve "Standart sözleşme, herkes imzalıyor" diyor. Selin son sayfayı imzalıyor. Mart ayında salon aylık ücreti yüzde kırk artırdığını duyuruyor. Selin itiraz ettiğinde görevli formun üçüncü sayfasını açıyor: "Salon, üyelik ücretlerini ve kurallarını dilediği zaman tek taraflı olarak değiştirme hakkına sahiptir." Aynı sayfada bir madde daha var: "Üyelik hangi sebeple sona ererse ersin ödenen ücretler iade edilmez."

Selin bu maddeleri hiç okumamıştı; okusa da değiştirme imkânı yoktu. Bir önceki derste, kâğıda atılan bir imzanın sayfadaki her satırı kapsadığını konuştuk. Bu ders o kuralın önemli bir istisnasını anlatıyor: karşı tarafın önceden hazırlayıp pazarlık etmeden önüne koyduğu maddeler, kanunun gözünde ayrı bir denetime tabidir ve bazıları imzaya rağmen seni bağlamaz.

Tek fikir

Bir tarafın önceden, çok sayıda sözleşmede kullanmak için tek başına hazırladığı maddeler, karşı tarafa açıkça bildirilmediyse, onun aleyhine tek taraflı değişiklik yetkisi veriyorsa ya da dürüstlük kuralına aykırıysa sözleşmede yazılmamış sayılır. Tüketici sözleşmelerinde haksız şartlar ayrıca kesin olarak hükümsüzdür.

Kural ne diyor

Kanun bu tür maddelere bir ad verir ve onları tanımlar.

Kanun bu maddelerin sözleşmeye girmesini bir koşula bağlar.

Kanun üç denetim daha koyar. Yirmi üçüncü maddeye göre açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelen bir genel işlem koşulu, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır. Yirmi dördüncü maddeye göre düzenleyene, karşı taraf aleyhine sözleşmenin bir hükmünü tek yanlı olarak değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır. Yirmi beşinci madde ise genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine ya da onun durumunu ağırlaştırıcı hükümler konulamayacağını söyler.

Karşı taraf bir tüketiciyse, ikinci bir kanun devreye girer.

Nasıl işler

Önüne matbu bir sözleşme konduğunda ya da imzaladığın bir sözleşmenin bir maddesi sana karşı kullanıldığında, şu sırayla düşünebilirsin.

1. Maddenin genel işlem koşulu olup olmadığını belirle. Sözleşme karşı tarafın hazırladığı, herkese aynı biçimde sunduğu bir form mu? Senin içeriğine etki edebildiğin, pazarlıkla değişen bir madde mi? Formda doldurulan ad, tarih ve tutar dışındaki basılı maddeler çoğu zaman genel işlem koşuludur.

2. Sana açıkça bildirilip bildirilmediğine bak. Görevli o maddeye dikkatini çekti mi, metni okuyacak zaman ve imkân verildi mi? Maddeye bir internet adresinden ulaşılması gerekiyordu da o adres sana hiç gösterilmedi mi? Senin aleyhine bir madde, varlığından açıkça haberdar edilmediysen sözleşmeye girmemiş sayılabilir.

3. Tek taraflı değişiklik yetkisi aradığın ilk şey olsun. "Dilediği zaman değiştirme hakkına sahiptir", "ücret tarifesini tek taraflı belirler" gibi kayıtlar, karşı tarafa senin aleyhine sözleşmeyi değiştirme yetkisi veriyorsa yazılmamış sayılır. Bu, matbu sözleşmelerde en sık karşılaşılan ve en kolay ayırt edilen sorunlu maddedir.

4. Belirsiz maddeyi kendi lehine oku. Bir madde iki farklı anlama gelebiliyorsa, kanun onu düzenleyenin aleyhine ve senin lehine yorumlar. Karşı tarafa yazarken bu kuralı açıkça an ve maddenin hangi okumasının senin lehine olduğunu göster.

5. Tüketici olarak taraf mısın, ona bak. Bir ürün ya da hizmeti kişisel ihtiyacın için aldıysan tüketicisin ve haksız şart kuralı da sana uygulanır. Ödenen bedelin hiçbir koşulda iade edilmeyeceğini söyleyen ya da yalnız karşı tarafa fesih hakkı tanıyan bir madde bu açıdan incelenebilir.

6. İtirazını yazılı yap ve süreyi kaçırma. Karşı tarafa, hangi maddeyi neden bağlayıcı saymadığını yazılı olarak bildir. Anlaşmazlık tüketici olarak yaşanıyorsa ve tutar uygunsa, uyuşmazlık için başvurulabilecek yerler ve süreler akademinin tüketici modülünde ayrıca anlatılır; ilk adım olarak yazılı bildirimini yapmak, hiçbir süreyi işletmeden kendi kaydını oluşturur.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Beş satırlık bir "küçük yazı denetimi": her satırda maddenin numarası, ne dediği, hangi denetime takılabileceği (açıkça bildirilmeme, tek taraflı değişiklik, belirsizlik, dürüstlük kuralı ya da haksız şart) ve sana gösterilip gösterilmediği.

Sınır

Bir maddenin genel işlem koşulu ya da haksız şart sayılıp sayılmayacağı, sözleşmenin türüne, tarafların durumuna ve maddenin tam olarak ne dediğine bağlıdır ve sonunda bunu bir mahkeme ya da hakem heyeti söyler. Banka, sigorta ve iletişim gibi alanlarda ayrıca düzenleyici kurumların özel kuralları bulunur ve bunlar ilgili modüllerde ele alınır. Tüketici olarak yaşadığın bir anlaşmazlıkta, tutar uygunsa tüketici hakem heyetine başvurabilirsin; bu başvurunun koşulları tüketici modülünde ayrıca anlatılır. Tacirler arasındaki ya da yüksek tutarlı bir uyuşmazlıkta, sözleşmenin tamamına bakacak bir avukatla görüşmek gerekir. Ödeme gücün yoksa, bulunduğun ildeki baronun adli yardım bürosu bu değerlendirme için bir avukat görevlendirebilir. Sözleşmenin bir örneği elinde değilse, değerlendirmeden önce karşı taraftan yazılı olarak istemek gerekir; maddenin tam metni görülmeden yapılan bir yorum çoğu zaman eksik kalır.

Kapanış

1. Karşı tarafın önceden ve tek başına, çok sayıda sözleşmede kullanmak için hazırladığı maddeler genel işlem koşuludur ve "tartışılarak kabul edilmiştir" kaydı onları bu nitelikten çıkarmaz.
2. Senin aleyhine olup sana açıkça bildirilmeyen, sözleşmenin niteliğine yabancı olan ya da karşı tarafa tek taraflı değişiklik yetkisi veren maddeler yazılmamış sayılır; belirsiz maddeler düzenleyenin aleyhine yorumlanır.
3. Tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür ve sözleşmenin geri kalanı geçerliliğini korur.

Üç soru

1. İnternet aboneliğinin sözleşmesinde "Şirket ücret tarifesini dilediği zaman değiştirebilir" yazıyor. Şirket sözleşme süresinin ortasında ücreti artırdı. Bu madde seni bağlar mı?
2. Bir otoparkın fişinde "Hiçbir hasardan sorumlu değiliz" yazıyor. Bu madde, imzalamamış olsan da fişi aldığın için seni bağlar mı?
3. Bir sözleşmedeki bir maddenin iki farklı anlama gelebildiğini fark ettin. Hangi anlam esas alınır?

Yanıtlar

Birinci soruda böyle bir madde, düzenleyene karşı taraf aleyhine sözleşmeyi tek yanlı değiştirme yetkisi verdiği ölçüde yazılmamış sayılır. Sözleşme süresince kararlaştırılan ücret geçerli kalır. Bazı hizmetlerde düzenleyici kurumların ayrıca belirlediği kurallar olabilir; ama genel kural, imzalanan maddenin karşı tarafa bu yetkiyi kendiliğinden vermediğidir. İkinci soruda madde önceden hazırlanmış bir genel işlem koşuludur ve otomatik olarak bağlayıcı değildir. Sana açıkça bildirilmediyse yazılmamış sayılabilir; bildirilmiş olsa bile, ücret karşılığı araç koruma işi yapan bir işletmenin her türlü hasardan sorumsuzluğunu öngörmesi dürüstlük kuralı bakımından denetlenebilir. Fişin arkasına küçük harflerle yazılmış olması, maddenin güçlü olduğunu değil, gözden kaçmaya elverişli olduğunu gösterir. Üçüncü soruda madde genel işlem koşuluysa, düzenleyenin aleyhine ve senin lehine olan anlam esas alınır; tüketici sözleşmelerinde de belirsiz hüküm tüketicinin lehine yorumlanır.

Sonraki derse köprü

Matbu sözleşmelerde en sık karşılaşılan maddelerden biri de, sözleşmeye uymayan tarafa önceden belirlenmiş bir ceza ödetmeyi öngören maddelerdir. Gündelik hayatta bir de kapora vardır: bir satışta ya da kirada, anlaşmanın ciddiyetini göstermek için verilen para. 1.4 Cezai şart ve kapora, sözleşmeye konan bir cezanın nerede sınırlandığını ve sözleşme bozulduğunda kaporanın ya da pey akçesinin ne olduğunu ele alıyor.