Yazılı şekil ve imzanın anlamı

Açılış

Sinan Tunceli'de bir oto yıkama işletiyor. Yıllardır tanıdığı bir müşterisi bir sabah elinde bir kâğıtla geliyor: "Bankadan kredi çekiyorum, kefil lazım. Sen sadece şuraya imza at, gerisini ben doldururum." Kâğıdın üst yarısı boş, altında imza için bir çizgi var. Sinan tereddüt ediyor; adam aceleci, aralarında yıllara dayanan bir güven var. Kalemi alıyor.

Sinan'ın o çizgiye atacağı imza, iki ayrı soru doğurur. Birincisi, böyle bir kefaletin geçerli olup olmadığıdır; kanun bazı sözleşmeleri belirli bir şekle bağlar ve bu şekle uyulmazsa sözleşme hiç doğmaz. İkincisi, boş bir kâğıda atılmış imzanın, kâğıda sonradan yazılacak her şey için Sinan'ı ne kadar bağlayacağıdır. Bir önceki derste sözleşmenin çoğu zaman telefonda, bir "tamam"la kurulabildiğini gördük. Bu ders, kanunun daha fazlasını istediği sözleşmeleri ve imzanın gerçek ağırlığını anlatıyor.

Tek fikir

Kanunun belirli bir şekle bağladığı sözleşmeler, o şekle uyulmadan yapılırsa geçerli olmaz. İmza ise altına atıldığı metnin tamamına bağlanma iradesidir; boş bırakılan yer sonradan doldurulduğunda, aksini ispat etmek imzalayana düşer.

Kural ne diyor

Seviye 0'da gördüğümüz genel kural, sözleşmelerin kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı olmadığı ve kanunun öngördüğü şeklin kural olarak geçerlilik şekli olduğuydu. Kanun bu şekillerin nasıl yerine getirileceğini de ayrıntılı biçimde yazar.

Kanunun aradığı şekil bazen daha da sıkıdır. Taşınmaz satışında olduğu gibi, sözleşmenin resmî bir memurun önünde düzenlenmesi gerekebilir.

Gündelik hayatta yazılı şekil kuralının en çok can yaktığı yer kefalettir.

Kanun iki ayrıntı daha ekler. On üçüncü maddeye göre kanunda yazılı şekle bağlanan bir sözleşmenin değiştirilmesi de yazılı şekilde yapılmalıdır. On yedinci maddeye göre ise kanunun şekle bağlamadığı bir sözleşmeyi taraflar belirli bir şekilde yapmayı kararlaştırmışlarsa, bu şekle uyulmadan yapılan sözleşme onları bağlamaz.

İmzanın mahkemedeki ağırlığını ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu belirler. 205. maddeye göre mahkeme önünde kabul edilen ya da inkâr edenden çıktığı mahkemece belirlenen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delildir. 208. maddeye göre kendisine ait olduğu söylenen bir belgedeki yazıyı ya da imzayı inkâr etmek isteyen kişi sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde belge aleyhine delil olarak kullanılır.

Boş kâğıda atılan imzanın ceza hukukunda da bir karşılığı vardır.

Nasıl işler

İmzalaman istenen bir belgeyle karşılaştığında, şu sırayla düşünebilirsin.

1. Sözleşmenin türünü belirle ve kanunun bir şekil isteyip istemediğine bak. Kefalet, taşınmaz satışı, taşınmaz satış vaadi ve bazı diğer sözleşmeler yazılı ya da resmî şekle bağlıdır. Bir eşya satışı, bir hizmet ya da bir ustayla yapılan iş çoğu zaman şekle bağlı değildir. Şekle bağlı bir sözleşmeyi şekle uymadan yapmak, sözleşmenin hiç doğmaması demektir.

2. İmzalayacağın metnin tamamını oku. İmza, altına atıldığı metnin bütününe bağlanmadır; küçük harfle yazılmış maddeler de buna dahildir. Anlamadığın bir maddeyi, imzadan önce açıklanmasını isteyerek ya da kendi notunu ekleterek netleştir. Sonradan "okumadım" demek, imzanın ağırlığını azaltmaz.

3. Boş yer bırakma. Metindeki boşlukları ya doldurt ya da üzerlerini çizerek kapat. Tutar, tarih, süre ve taraf adı gibi yerler boş kalmışsa imza atma. Boş bir kâğıda imza atman istenirse, bunun yerine doldurulmuş metni görmek istediğini söyle; bu bir güvensizlik değil, kanunun her iki taraf için de öngördüğü bir özendir.

4. Kefil olacaksan kanunun istediği el yazısı kısmını kendin yaz. Azami tutarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefil olup olmadığını kendi el yazınla belirtmen gerekir; bu kısım bir başkası tarafından doldurulmuş ya da bilgisayarda yazılmışsa kefalet geçerli olmayabilir. Evliysen, kefaletin bir mesleki istisnaya girmediği durumlarda eşinin yazılı rızası, sözleşme kurulmadan önce ya da en geç aynı anda alınmalıdır.

5. İmzaladığın belgenin bir örneğini al. Belgenin bir kopyasını ya da en azından okunaklı bir fotoğrafını sakla. Belgenin bir sayfadan uzun olduğu durumlarda, her sayfanın altına paraf atmak ve sayfa sayısını yazmak, sonradan sayfa eklenmesini ya da değiştirilmesini zorlaştırır.

6. İmzalı bir belgenin sana karşı kullanıldığını öğrenirsen hızlı davran. Belgedeki imzanın sana ait olmadığını düşünüyorsan, mahkemede sahtelik iddiasında bulunman gerekir; bunu yapmazsan belge aleyhine delil olarak kullanılır. İmza senin ama kâğıt anlaşmaya aykırı doldurulmuşsa, şikâyet süresi de dahil olmak üzere hem hukuk hem ceza yolu için bir avukatla hemen görüş.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Beş maddelik bir imza kontrol listesi: belgenin türü ve şekil şartı, boş yer olup olmadığı, sayfa sayısı ve parafların durumu, kefalet varsa el yazısı kısmın durumu ve belgenin örneğinin nerede saklandığı. Altına, bundan sonra boş kâğıda imza istendiğinde ne söyleyeceğini tek cümleyle yaz.

Bu liste, imza anında aklına gelmeyecek soruları önceden yanıtlamak için hazırlanır. İmza masasındaki baskı, acele ve güven, insanların kontrol etmeyi unuttuğu anlardır.

Sınır

Şekil kuralları kanundan kanuna değişir: iş sözleşmeleri, tüketici kredileri, kiralar, evlilik mal rejimi sözleşmeleri ve vasiyetnameler kendi şekil kurallarıyla gelir ve bunlar ilgili modüllerde anlatılır. Bir sözleşmenin şekil eksikliği yüzünden geçersiz olduğunu ileri sürmenin, durumun özelliklerine göre dürüstlük kuralına aykırı sayılabileceği tartışmalar da vardır. İmzalı bir belgenin sana karşı kullanıldığı ya da kâğıdın anlaşmaya aykırı doldurulduğu bir durumda, hem hukuk davası hem de şikâyete bağlı bir suç söz konusu olabileceği için bir avukatla hemen görüşmek gerekir. Avukat ücretini karşılayamıyorsan, il barolarındaki adli yardım büroları başvuru alır. Şikâyetin kendisi Cumhuriyet savcılığına yapılır ve şikâyet süresi kısadır; bu süre, ceza modülünde ayrıca anlatılacaktır. Bu derste anlatılan şekil kuralları, bir belgenin geçerli olup olmadığını söyler; bir belgenin nasıl yorumlanacağı ise çoğu zaman ayrı bir tartışmadır.

Kapanış

1. Kanunun yazılı ya da resmî şekle bağladığı sözleşmeler, bu şekle uyulmadan yapılırsa geçerli olmaz; kefalet, taşınmaz satışı ve satış vaadi bunların en sık karşılaşılanlarıdır.
2. Kefalet, azami tutar ve tarih belirtilmedikçe ve kefil bunları kendi el yazısıyla yazmadıkça geçerli değildir; evli kişinin kefaletinde kural olarak eşin yazılı rızası gerekir.
3. Boş kâğıda atılan imza, kâğıda sonradan yazılan her şey için ispat yükünü imzalayana bırakır; boşluk bırakmamak ve imzalanan belgenin bir örneğini almak en ucuz korunmadır.

Üç soru

1. Bir arkadaşının kredisine kefil olmak için banka sözleşmesini imzaladın, ama azami tutarı bilgisayarda yazılmış olarak buldun ve kendi el yazınla hiçbir şey yazmadın. Kefalet geçerli midir?
2. Komşunla bir dairenin satışı için ayrıntılı bir sözleşme imzaladınız ve parasını ödedin. Komşun daireyi tapuda sana devretmekten vazgeçti. Elindeki sözleşmeyle tapunun devrini isteyebilir misin?
3. Bir tanıdığına "sonra doldurursun" diyerek boş bir kâğıda imza attın. Kâğıt şimdi senin adına yüksek bir borç senedi olarak önüne çıktı. Ne yapmalısın?

Yanıtlar

Birinci soruda kefalet kural olarak geçerli değildir, çünkü kanun kefilin azami tutarı, tarihi ve müteselsil kefilse bu sıfatı kendi el yazısıyla belirtmesini şart koşar. İmzanın kâğıtta olması bu eksikliği tamamlamaz. Bankanın formu hazırlamış olması iş yükünü azaltır, ama kanunun kefile tanıdığı korumayı ortadan kaldırmaz. İkinci soruda tapunun devrini bu sözleşmeyle isteyemezsin. Taşınmaz satışı ve satış vaadi resmî şekilde, yetkili bir memur önünde yapılmalıdır; aranızdaki imzalı kâğıt bu resmî şekli taşımaz. Ödediğin parayı geri istemek ise ayrı bir taleptir ve sözleşme bunun için bir delil olabilir. Üçüncü soruda imza senin olduğu için kâğıt, doldurulduğu hâliyle aleyhine kullanılabilir ve anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ispat etmek sana düşer. Bu konuda yazılı bir delilin varsa topla, bir avukatla hemen görüş ve ceza yolunda şikâyet süresini kaçırmadan Cumhuriyet savcılığına başvurmayı değerlendir.

Sonraki derse köprü

İmzanın altına atıldığı metnin tamamına bağlanma olduğunu gördük. O metinlerin büyük bölümü ise senin değil, karşı tarafın yazdığı ve pazarlık edilmeden önüne konan hazır sözleşmelerdir: banka formları, abonelik şartları, uygulama sözleşmeleri. 1.3 Matbu sözleşmedeki küçük yazı, önceden hazırlanmış bu metinlerdeki genel işlem koşullarının nasıl denetlendiğini ve tüketici sözleşmelerinde haksız şart sayılan maddeleri ele alıyor.