Sözleşme ne zaman kurulur

Açılış

Burcu Bayburt'ta yeni evine taşınmak üzere. Bir marangoz ustasını arıyor ve telefonda mutfak dolaplarını konuşuyorlar. Usta ölçüleri soruyor, malzemeyi tarif ediyor ve sonunda söylüyor: "Kırk bine yaparım, üç haftada teslim." Burcu "Tamam, anlaştık" diyor. İki gün sonra ustadan bir mesaj geliyor: "Abla, sunta zamlandı, elli bine ancak olur."

Burcu'nun aklındaki soru basit: "Daha hiçbir şey imzalamadık ki, usta fiyatı değiştirebilir mi?" Ustanın aklındaki soru da aynı derecede basit: "Kâğıda bir şey yazmadık, ben söz mü verdim?" İkisinin cevabı da o telefon konuşmasının hangi anında bir sözleşmenin doğduğuna bağlı. Seviye 0'da sözleşmenin şekle bağlı olmadan kurulabildiğini görmüştük; bu ders o kurulma anını, adım adım ve hangi sözcüklerle gerçekleştiğini inceliyor.

Tek fikir

Bir sözleşme, bir tarafın bağlanmaya hazır bir öneri yapması ve diğer tarafın bu öneriyi zamanında kabul etmesiyle kurulur. Esaslı noktalarda uyuşulduğu an sözleşme vardır; sonradan imzalanacak kâğıt, var olan bir sözleşmenin kaydıdır.

Kural ne diyor

Türk Borçlar Kanunu'nun ilk maddesi, sözleşmenin tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulduğunu söyler. Hangi noktalarda uyuşmanın yeterli olduğunu ise ikinci madde belirler.

Kanun, sözleşmeyi doğuran iki adımı "öneri" ve "kabul" diye adlandırır. Eski metinlerde ve hukukçuların dilinde öneri için "icap" sözcüğü de kullanılır.

Önerinin ne kadar süre bağlayıcı olduğu, nasıl yapıldığına göre değişir.

Kanun, gündelik hayatın sık görülen üç durumuna ayrıca cevap verir.

Son olarak kanun, fikir değiştirmeye dar bir kapı bırakır. Onuncu maddeye göre geri alma açıklaması karşı tarafa öneriden önce ya da onunla aynı anda ulaşırsa, ya da sonra ulaşmakla birlikte karşı taraf onu öneriden önce öğrenirse, öneri yapılmamış sayılır; aynı kural kabulün geri alınmasında da uygulanır. On birinci maddeye göre de hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşme, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur.

Nasıl işler

Bir konuşmanın ya da yazışmanın sözleşmeye dönüşüp dönüşmediğini şu sırayla çözebilirsin.

1. Öneriyi bul. Konuşmada ya da yazışmada, karşı taraf yalnızca "evet" dese sözleşmenin doğacağı kadar kesin bir cümle var mı? Satılan şey, bedel, yapılacak iş ya da kiralanan yer gibi esaslı noktalar bu cümlede ya da hemen öncesinde belirlenmiş olmalı. "Bir bakarız", "fiyat konuşuruz" gibi cümleler öneri değil, öneriye davettir.

2. Önerinin süresine bak. Öneren bir süre verdiyse ("Cuma akşamına kadar haber ver") o süre önemlidir; kabulün o süre içinde öneren kişiye ulaşması gerekir. Yüz yüze ya da telefonda yapılan süresiz bir öneri hemen kabul edilmelidir; konuşma kapandıktan iki gün sonra gelen "tamam" cevabı, ilk öneriyi kabul etmez, en fazla yeni bir öneri olur. Mektup ya da e-posta gibi yollarla yapılan süresiz bir öneri ise, normal bir cevabın gelmesi için gereken makul süre boyunca bağlayıcıdır.

3. Kabulün öneriyle aynı şeyi söyleyip söylemediğini kontrol et. "Tamam" ya da "anlaştık" gibi bir cevap kabuldür. Bedeli, süreyi ya da işin kapsamını değiştiren bir cevap ise yeni bir öneridir ve sözleşme, ancak ilk önerenin bu yeni öneriyi kabul etmesiyle kurulur. Yazışmalarda pazarlık genellikle birkaç öneri ve karşı öneri sürer; sözleşme, son öneriye verilen kabulle kurulur.

4. Açık bir kabul beklenmeyen durumları ayır. Uzun süredir aynı tedarikçiden aynı malı alan bir esnaf ya da her ay aynı hizmeti alan bir müşteri, açıkça reddetmediği bir öneriyle bağlanabilir. Ama bu kural istisnadır; ısmarlamadığın bir paket kapına geldiğinde onu kabul etmiş sayılmazsın.

5. Fikir değiştirdiysen hızlı ol. Bir öneriyi ya da kabulü geri almak istiyorsan, geri alma açıklamanın karşı tarafa ilk açıklamandan önce ya da aynı anda ulaşması, ya da karşı tarafın onu ilk açıklamadan önce öğrenmesi gerekir. Gönderdiğin bir e-postayı, karşı taraf açmadan önce telefonla geri aldığını söylemek bu imkânı kullanmaktır; e-posta okunduktan sonra bu kapı kapanmıştır.

6. Kurulduğu anı ve kanıtını yaz. Sözleşmenin kurulduğu konuşmanın ya da mesajın tarihini ve saatini not et. Telefon konuşmasında anlaşıldıysa, aynı gün bir mesajla "Bugünkü konuşmamıza göre mutfak dolapları kırk bin liraya, üç haftada teslim" diye özet göndermek, sonradan ispat için en ucuz yoldur; bir önceki seviyede gördüğümüz ispat kuralları bu adımın neden önemli olduğunu gösterir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Dört satırlık bir sözleşme haritası: öneri cümlesi ve tarihi, varsa karşı öneriler, kabul cümlesi ve tarihi, esaslı noktalar. Altına, sözleşmenin hangi anda kurulduğunu tek cümleyle yaz.

Sınır

Öneri ve kabul kuralları sade görünür, ama birçok sözleşmede özel kurallar devreye girer. Tüketici sözleşmelerinde, özellikle internetten ve telefonla yapılan alışverişlerde, kanun tüketiciye cayma hakkı gibi ek haklar tanır ve bunlar tüketici modülünde ele alınır. Taşınmaz satışı gibi resmî şekle bağlı sözleşmelerde, sözlü bir kabul ne kadar açık olursa olsun sözleşmeyi geçerli kılmaz. Bir anlaşmanın hangi anda kurulduğu, esaslı noktaların neler olduğu ya da bir mesajın kabul sayılıp sayılmayacağı tartışmalıysa, yazışmalarını bir avukata göstermek gerekir. Avukatlık ücretini karşılayamıyorsan barodaki adli yardım bürosu bir avukat görevlendirebilir. Anlaşmazlık bir satıcıyla ya da hizmet sağlayıcıyla tüketici olarak yaşandıysa ve tutar uygunsa, tüketici hakem heyeti de başvurabileceğin bir yerdir.

Kapanış

1. Sözleşme, esaslı noktaları içeren bir öneriyle ona uyan bir kabulün buluştuğu anda kurulur; ikinci derecedeki ayrıntılar konuşulmamış olsa da sözleşme vardır.
2. Süreli bir öneri süresi boyunca, telefonda ya da yüz yüze yapılan süresiz bir öneri yalnızca hemen verilen kabule kadar, uzaktan yapılan süresiz bir öneri ise normal bir cevabın gelmesi için gereken süre boyunca önereni bağlar.
3. Fiyatıyla sergilenen mal bir öneridir, ısmarlanmadan gönderilen bir şey ise öneri değildir ve onu alan kişiye bir yükümlülük getirmez.

Üç soru

1. Bir ustayla telefonda "Kırk bine yaparım" önerisini kabul ettin. Usta iki gün sonra fiyatı artırmak istiyor. Sözleşme kurulmuş mudur?
2. Bir satıcı e-postayla "Pazartesiye kadar haber verirsen bu fiyat geçerli" yazdı. Sen salı günü kabul ettin. Satıcı bu fiyatla bağlı mıdır?
3. Bir alışveriş sitesi sana ısmarlamadığın bir ürün gönderdi ve iade etmezsen ücretini tahsil edeceğini bildirdi. Ödemek zorunda mısın?

Yanıtlar

Birinci soruda sözleşme kurulmuştur. Yapılacak iş ve bedel esaslı noktalardır ve telefonda verilen kabulle bu noktalarda uyuşulmuştur; kanun telefonla doğrudan iletişimi hazır olanlar arasında yapılmış sayar. Ustanın sonradan fiyatı tek başına değiştirmesi, kurulmuş bir sözleşmeyi değiştirmez. Ustanın "imza yoktu" savunması kulağa güçlü gelir, çünkü önemli işlerin kâğıda bağlandığını sık görürüz; ama bu tür bir eser sözleşmesi için kanun bir şekil şartı koymaz. İkinci soruda satıcı bağlı değildir. Süreli bir öneride kabulün süre içinde önerene ulaşması gerekir ve pazartesi geçtikten sonra gelen kabul, en fazla yeni bir öneri olarak değerlendirilebilir. Üçüncü soruda ödemek zorunda değilsin. Ismarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz ve onu alan kişi geri göndermek ya da saklamakla yükümlü değildir; gönderenin tek taraflı olarak koyduğu iade süresi bunu değiştirmez.

Sonraki derse köprü

Burcu ile ustanın sözleşmesi telefonda kuruldu ve geçerliydi. Ama bazı sözleşmeler için kanun daha fazlasını ister: yazılı şekil, imza ya da resmî bir memurun önünde düzenleme. 1.2 Yazılı şekil ve imzanın anlamı, hangi sözleşmelerin bu şekillere bağlı olduğunu, bir imzanın seni tam olarak neye bağladığını ve boş bir kâğıda atılan imzanın neden tehlikeli olduğunu anlatıyor.