İspat: iddia eden ispat eder

Açılış

Hilal Erzincan'da kuaför. İki yıl önce, dükkânını açmak için sıkıştığını söyleyen yakın bir arkadaşına kırk bin lira verdi. Parayı bankadan çekip elden teslim etti; ne bir kâğıt imzalattı ne de bir mesaj yazdı, çünkü arkadaşına güveniyordu. Bugün arkadaşı "Böyle bir borç hatırlamıyorum" diyor. O gün dükkânda Hilal'in kalfası da vardı ve parayı verdiğini gördü.

Hilal'in hakkı var mı? Büyük ihtimalle var. Ama mahkemede sorulacak soru başka: bu hakkı gösterebilir mi? Kalfanın tanıklığı yeter mi, bankadan para çekmiş olması bir şey kanıtlar mı, arkadaşının bir zamanlar gönderdiği bir mesaj işe yarar mı? Bu ders bir hakkın var olmasıyla mahkemede gösterilebilmesi arasındaki mesafeyi anlatıyor.

Tek fikir

Mahkemede bir olguyu kim ileri sürüp ondan hak çıkarıyorsa, onu kanıtlamak da onun işidir. Bazı işlemler yalnızca yazılı bir belgeyle kanıtlanabilir; bu yüzden belgeyi işlem anında almak, haklı olmanın ayrılmaz parçasıdır.

Kural ne diyor

Genel kural Türk Medeni Kanunu'nun ilk maddelerindedir.

Aynı kanunun 7. maddesine göre resmî sicil ve senetler, belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur; içeriklerinin doğru olmadığının ispatı ise, kanunda başka bir hüküm yoksa, herhangi bir şekle bağlı değildir. Tapu kaydı, nüfus kaydı ve noter senedi bu türdendir.

Neyin delil sayılacağını da aynı kanun geniş tutar. Uyuşmazlık konusu olguları ispata elverişli yazılı ya da basılı metin, senet, çizim, fotoğraf, film, görüntü ya da ses kaydı ile elektronik ortamdaki veriler kanunun gözünde belgedir; e-postalar ve mesajlar da bu kapsamdadır.

Ama her işlem her delille kanıtlanamaz.

Kuralın bir de ters yönü vardır. Kanunun 201. maddesine göre elinde yazılı bir senet bulunan bir iddiaya karşı, o senedin hükmünü ortadan kaldıracak ya da azaltacak bir işlem, örneğin senetteki borcun ödendiği, tutar sınırın altında kalsa bile tanıkla ispat edilemez. Senede karşı senetle çıkılır: borcunu senede bağlı olarak ödeyen kişinin, ödemenin de yazılı bir kaydını alması bu yüzden gerekir.

Kural katıdır, ama iki kapı bırakır.

Bunların yanında iki delil daha vardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 225. maddesine göre yemin, davanın çözümü için önemli, çekişmeli ve kişinin kendisinden kaynaklanan olgular için karşı tarafa teklif edilebilir. 266. maddeye göre ise çözümü özel ya da teknik bilgi gerektiren konularda mahkeme bilirkişi görüşü alır; genel bilgi ya da hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulmaz.

Nasıl işler

Bir anlaşmazlıkta kendi durumunu ispat açısından şu sırayla değerlendirirsin.

1. Hangi olguyu ileri sürdüğünü yaz. "Borç verdim", "kiramı ödedim", "ayıplı mal teslim edildi" gibi tek bir cümle. Bu cümle, ispat yükünün senin üzerinde olduğu olgudur.

2. Olgunun bir hukuki işlem olup olmadığına ve tutarına bak. Borç vermek, borcu ödemek, bir hakkı devretmek hukuki işlemdir; bir kaza, bir hasar ya da bir sesin rahatsız edici olması ise olgudur ve her türlü delille ispat edilebilir. Hukuki işlemse, yapıldığı yıl için geçerli olan senetle ispat sınırını aşıp aşmadığını kontrol et.

3. Elindeki belgeleri topla. Senet, sözleşme, dekont, makbuz, fatura, e-posta, mesaj ve fotoğraf. Banka hesabından yapılan bir havale ya da EFT, açıklama kısmıyla birlikte, çoğu zaman en güçlü belgedir. Mesajları ekran görüntüsünün yanında, telefonun kendisini de saklayarak koru.

4. Senedin yoksa iki kapıyı ara. Karşı taraftan gelmiş, işlemi muhtemel gösteren bir mesaj ya da not var mı, yani bir delil başlangıcı? Ya da işlem kardeşler, eşler gibi kanunun saydığı yakınlar arasında mı yapıldı? Bu durumlardan biri varsa tanık dinlenebilir.

5. Tanıkların listesini ve adreslerini hazırla. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 240. maddesine göre tanık gösteren taraf, hangi olgu için tanık dinletmek istediğini ve tanıkların ad, soyad ve tebliğe elverişli adreslerini mahkemeye bir listeyle sunar. Listede gösterilmeyen kişi dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez. Adres eksikse mahkeme kesin süre verir; bu süre içinde adres gösterilmezse o tanıktan vazgeçilmiş sayılır.

6. Son olarak yemini değerlendir. Başka delilin kalmadıysa ve olgu karşı tarafın kendi bilgisindeyse, yemin teklif etmek bir seçenektir; ama karşı taraf yemin ederse dava çoğu zaman o noktada kaybedilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Üç satırlık bir "delil envanteri": her satırda işlem, ispat yükünün kimde olduğu, elindeki en güçlü belge ve eksik olan belge. Altına, bugünden sonra bu tür işlemleri hangi yolla yapacağını tek cümleyle yaz.

Sınır

Bu ders ispatın genel kurallarını anlattı; her uyuşmazlığın kendi ispat kuralları ve karineleri vardır. İş davalarında işçi ile işveren arasında, tüketici uyuşmazlıklarında tüketici ile satıcı arasında ispat yükü bazı konularda farklı dağıtılır. Bir belgenin sahte olduğunun ileri sürülmesi, ses ya da görüntü kaydının nasıl elde edildiği ve kişisel verilerin korunmasıyla ilgili sınırlar ayrı tartışmalardır. Hangi delilin hangi aşamada ve hangi dilekçeyle gösterileceği de usul kurallarına bağlıdır; zamanında gösterilmeyen delil sonradan çoğu zaman kullanılamaz. Bu yüzden delillerini topladıktan sonra, dava açmadan ya da bir davaya cevap vermeden önce bir avukatla birlikte değerlendirmek gerekir. Avukat ücretini karşılayamayacaksan, ilindeki baroya bağlı adli yardım bürosu bu değerlendirmeyi yapacak bir avukat görevlendirebilir.

Kapanış

1. Bir olguyu ileri sürüp ondan hak çıkaran taraf onu ispat eder; borç verdiğini söyleyen borcu, ödediğini söyleyen ödemeyi.
2. Kanunda yazılı ve her yıl yeniden değerlenen tutarı aşan hukuki işlemler senetle ispat edilir; tanığın kapısını karşı tarafın muvafakati, bir delil başlangıcı ya da kanunun saydığı yakınlık ve imkânsızlık hâlleri açar.
3. Mesajlar, e-postalar ve kayıtlar kanunun gözünde belgedir; en güçlü ispat ise çoğu zaman işlem anında alınmış bir dekont ya da yazılı bir teyittir.

Üç soru

1. Bir arkadaşına senetle ispat sınırının üstünde bir borç verdin, belge almadın, ama o gün yanınızda bir tanık vardı. Arkadaşın borcu inkâr ediyor. Tanığını dinletebilir misin?
2. Kiranı elden ödediğini söylüyorsun, ev sahibin ödemediğini. İspat yükü kimdedir?
3. Annene elden verdiğin bir borç için de aynı kural mı uygulanır?

Yanıtlar

Birinci soruda tanık kural olarak dinlenemez, çünkü işlem senetle ispat sınırını aşan bir hukuki işlemdir. Karşı taraf kural hatırlatılarak açıkça muvafakat ederse ya da elinde arkadaşından gelmiş, borcu muhtemel gösteren bir mesaj gibi bir delil başlangıcı varsa tanık dinlenebilir. "Tanık her şeyi kanıtlar" düşüncesi çekicidir, çünkü gündelik hayatta bir olayın görülmüş olması yeterli kanıt gibi gelir; ama kanun belirli işlemleri yazıya bağlamıştır. İkinci soruda ispat yükü sendedir. Ödemeyi ileri süren ve ondan borçtan kurtulma sonucunu çıkaran sensin; ödeme de borcu sona erdiren bir işlem olduğu için çoğu zaman yazılı bir belgeyle ispat edilmesi gerekir. Üçüncü soruda istisna devreye girer: üstsoy ile altsoy arasındaki işlemlerde kanun tanık dinlenmesine izin verir, bu yüzden annenle aranızdaki borç için tanık gösterebilirsin.

Sonraki derse köprü

Başlangıç modülünde hukukun nerede durduğunu, kuralları nasıl okuyacağını, mahkemeleri, süreleri, tebligatı ve ispatı gördün. Ama bu modülün her dersi aynı uyarıyla bitti: bir noktadan sonra genel bilgi yetmez. 0.10 Dosyanı görmek: e-Devlet ve UYAP, kendi dava, icra ve tebligat kayıtlarını nereden göreceğini ve bir dosya numarasını nasıl okuyacağını anlatıyor; böylece bir avukatla konuşmaya gittiğinde elinde dosyanın kendisi olacak.