Görev ve yetki

Açılış

Nazlı Sivas'ta bir devlet hastanesinde hemşire. Taşındığı evin eski sahibi, depozitosunu yedi aydır geri vermiyor. Nazlı internetten bir dilekçe örneği buluyor, adliyeye gidiyor ve davasını asliye hukuk mahkemesine açıyor; çünkü örnekte öyle yazıyordu. Dört ay sonra ilk duruşmada hâkim dosyayı inceleyip bir karar veriyor: mahkeme görevsiz. Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklara sulh hukuk mahkemesi bakar.

Nazlı'nın davası kaybolmadı, ama dört ay geçti ve kararın kesinleşmesinden sonra iki hafta içinde dosyanın gönderilmesini istemezse dava hiç açılmamış sayılacak. Aynı adliyenin aynı katında iki ayrı mahkeme vardı ve doğru kapıyı seçmek için bir kural gerekiyordu. Bu ders o kuralı ve onun kardeşini, hangi şehirdeki mahkemeye gidileceğini anlatıyor.

Tek fikir

Bir davanın açılacağı mahkemeyi iki soru belirler: hangi tür mahkeme (görev) ve hangi yerdeki mahkeme (yetki). Görev kuralları kamu düzenindendir ve taraflar değiştiremez; yetki kurallarının bir kısmı ise taraflara bırakılmıştır.

Kural ne diyor

Hukuk Muhakemeleri Kanunu genel kuralı koyar.

Asliye hukuk "genel" mahkemedir: başka bir mahkemeye bırakılmamış her dava ona gider. Bırakılmış olanların en sık karşılaşılanları sulh hukukun listesindedir.

Bunların yanında özel kanunlarla kurulmuş mahkemeler vardır. İş Mahkemeleri Kanunu'na göre işçi ile işveren arasında iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklara iş mahkemeleri bakar. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 73. maddesine göre tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda tüketici mahkemeleri görevlidir. Boşanma, velayet ve nafaka gibi aile davalarına aile mahkemeleri bakar. Bu özel mahkemelerin kurulmadığı yerlerde işlerine, çoğu zaman o yerin asliye hukuk mahkemesi, kendi sıfatıyla bakar.

Bazı özel kanunlar davacıya ek bir seçenek verir. Tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir. İş davaları, davalının yerleşim yerinin yanında işin yapıldığı yerde de açılabilir. Bazı davalarda ise yer kesin olarak bellidir: taşınmaz üzerindeki ayni haklara ya da mülkiyette değişikliğe yol açabilecek davalarda, kanunun 12. maddesine göre taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Yanlış kapıdan girildiğinde ne olacağını da kanun söyler.

Nazlı'ya dönelim. Görevsizlik kararı kesinleştiğinde iki hafta içinde bir dilekçe vererek dosyanın sulh hukuk mahkemesine gönderilmesini isteyebilir. Ama dosya oraya vardığında karşısına ikinci bir engel çıkabilir. Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'na göre bir dava şartıdır. Nazlı dilekçe örneğini izlerken bu adımı atladıysa, sulh hukuk mahkemesi davayı bu şart yerine gelmediği için usulden reddedebilir. Doğru mahkemeyi bulmak, o mahkemenin kapısından girmeden önce istediği adımları da bilmeyi gerektirir. Nazlı'nın kaybettiği dört ay, iki ayrı kuralı birbirine bağlamamanın bedeliydi.

Nasıl işler

Bir dava ya da bir başvuru düşünüyorsan, doğru mahkemeyi şu sırayla bulursun.

1. Uyuşmazlığın türünü adlandır. Kira mı, iş ilişkisi mi, bir tüketici alışverişi mi, boşanma ya da nafaka mı, bir taşınmazın paylaşımı mı, yoksa bunların hiçbiri olmayan bir alacak ya da tazminat mı? Bu ad, görevli mahkemeyi büyük ölçüde belirler.

2. Görevli mahkemeyi eşleştir. Kira uyuşmazlıkları ve ortaklığın giderilmesi sulh hukuka, iş ilişkisinden doğanlar iş mahkemesine, tüketici işlemlerinden doğanlar tüketici mahkemesine, aile davaları aile mahkemesine gider. Hiçbirine uymayan malvarlığı davaları asliye hukuka gider. Bulunduğun ilçede o özel mahkeme yoksa, işine çoğu zaman asliye hukuk mahkemesi bakar.

3. Dava açmadan önce zorunlu bir ara adım olup olmadığına bak. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun 18/B maddesine göre kira ilişkisinden, taşınmazların paylaştırılmasından ve ortaklığın giderilmesinden, kat mülkiyetinden ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. İş ve tüketici uyuşmazlıklarının da kendi ön adımları vardır ve akademinin ilgili modüllerinde anlatılır.

4. Yetkili yeri bul. Genel kural davalının yerleşim yeridir. Sözleşmeden doğan bir davada sözleşmenin ifa edileceği yer, tüketici davasında senin yerleşim yerin, iş davasında işin yapıldığı yer de seçenektir. Taşınmazla ilgili davalarda ise taşınmazın bulunduğu yer kesin yetkilidir ve başka bir yerde açılan dava orada kalamaz.

5. Yanlış kapıdan girildiyse süreyi kaçırma. Görevsizlik ya da yetkisizlik kararı verildiyse, karar kesinleştikten sonra iki hafta içinde kararı veren mahkemeye bir dilekçe vererek dosyanın gönderilmesini iste. Görevsizlik kararı veren mahkeme dosyayı kendiliğinden göndermez; gönderilmesi için taraflardan birinin bu dilekçeyi vermesi gerekir. Dilekçe kısa olabilir: dosya numarası, kararın tarihi ve dosyanın görevli ya da yetkili mahkemeye gönderilmesi isteği yeter. Bu dilekçe verilmezse dava açılmamış sayılır ve baştan açılması gerekir; o arada başka süreler dolmuş olabilir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Dört satırlık bir eşleştirme: uyuşmazlığın türü, görevli mahkeme, zorunlu ön adım (varsa) ve yetkili yerler. Altına, sözleşmendeki yetki maddesinin seni bağlayıp bağlamadığını gerekçesiyle tek cümle yaz.

Sınır

Görev ve yetki kuralları ilk bakışta tablo gibi görünür, ama sınırda kalan çok dava vardır. Bir uyuşmazlık hem kira hem tüketici, hem iş hem ticari ilişki olabilir; bir alacak bir sözleşmeden mi yoksa haksız bir fiilden mi doğduğuna göre farklı yerlerde açılabilir. Birden fazla davalı olduğunda, mirastan doğan davalarda ya da yabancı unsur taşıyan uyuşmazlıklarda başka kurallar devreye girer. Yanlış seçim, aylar süren bir dava kaybına ve kaçırılan sürelere yol açabileceği için dava açmadan önce bir avukatla mahkemeyi birlikte belirlemek, en ucuz önlemdir. Ödeme gücün yoksa, il barolarının adli yardım bürolarına gelir belgenle başvurarak avukat görevlendirilmesini isteyebilirsin. Kira, komşuluk ve ortaklığın giderilmesi gibi uyuşmazlıklarda ilk adım zaten bir arabulucu olacağından, arabuluculuk bürosuna başvuru da bu aşamada konuşulacak bir konudur.

Kapanış

1. Görev davanın hangi tür mahkemede, yetki hangi yerdeki mahkemede görüleceğidir; görev kamu düzenindendir ve taraflarca değiştirilemez.
2. Kira uyuşmazlıkları ve ortaklığın giderilmesi tutara bakılmaksızın sulh hukuka gider ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
3. Yetki sözleşmesini yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri yapabilir; tüketicinin ve kiracının imzaladığı yetki maddesi onları bağlamaz.

Üç soru

1. Ev sahibin üç aylık kirayı ödemediğin iddiasıyla alacak davası açacak. Hangi mahkeme görevlidir ve dava açılmadan önce bir şart var mı?
2. Erzurum'da yaşıyorsun ve Ankara'daki bir şirketten aldığın buzdolabı arızalı çıktı. Sözleşmede "Ankara mahkemeleri yetkilidir" yazıyor. Davanı Erzurum'da açabilir misin?
3. Mahkeme görevsizlik kararı verdi ve karar kesinleşti. Üç hafta sonra dosyanın gönderilmesini istiyorsun. Ne olur?

Yanıtlar

Birinci soruda sulh hukuk mahkemesi görevlidir; kira ilişkisinden doğan alacak davaları da sulh hukukun listesindedir ve tutar önemli değildir. Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. "Para alacağı asliye hukuka gider" düşüncesi çekicidir, çünkü genel kural gerçekten asliye hukuktur; ama kira bu genel kuralın açık bir istisnasıdır. İkinci soruda davanı Erzurum'da açabilirsin. Tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir ve tüketici bir yetki sözleşmesinin tarafı olamaz, çünkü bu sözleşmeyi yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri yapabilir. Üçüncü soruda iki haftalık süre geçmiştir ve dava açılmamış sayılır. Davayı yeniden açman gerekir ve bu arada başka süreler dolmuşsa hak kaybı doğabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki haftalık bir sürenin kaçırılmasıyla bütün bir davanın açılmamış sayılabildiğini gördük. Hukukta süreler tek tip değildir: bazıları geçince hakkın kendisi sona erer, bazıları geçince hak yaşamaya devam eder ama karşı taraf onu ödemekten kaçınabilir. Hak düşürücü süre ile zamanaşımı arasındaki bu fark, sürelerin nasıl hesaplandığı ve adli tatilin ne değiştirdiği, 0.7 Süreler neden önemli dersinin konusu.