Mahkemeler haritası

Açılış

Tahsin Bey Denizli'de emekli bir matematik öğretmeni. Komşusuyla bahçe duvarı yüzünden açılan davada kararın kendisine tebliğ edildiği zarfı açıyor. Karar onun aleyhine. Torunu telefondan bakıp "Dede, Yargıtay'a gideriz" diyor. Akşam gelen oğlu ise "Önce bölge mahkemesi var galiba" diye düzeltiyor. Tahsin Bey kararın son sayfasına bakıyor: en altta, küçük harflerle, kararın hangi mahkemeye, kaç gün içinde götürülebileceği yazıyor.

O küçük paragraf, Türkiye'deki mahkeme yapısının bir özetidir. Bu ders o özeti okuyabilmek için gereken haritayı çiziyor: hangi mahkemeler var, bir dosya hangisinden hangisine gider ve her basamakta ne kadar süre vardır.

Tek fikir

Türkiye'de mahkemeler üç ayrı koldan oluşur: adli yargı, idari yargı ve anayasa yargısı. Adli ve idari kollarda bir dosya ilk derece mahkemesinden bölge mahkemesine, oradan Yargıtay'a ya da Danıştay'a gider; her geçişin kısa bir süresi vardır.

Kural ne diyor

Adli yargının ilk basamağı kanunla tarif edilmiştir.

İş mahkemesi, aile mahkemesi ve tüketici mahkemesi "özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleri" arasındadır. Hangi davanın bunlardan hangisine gideceği bir sonraki dersin konusu.

Ceza tarafında bir ayrıntı gündelik hayatta sık karışır. 2014'te sulh ceza mahkemeleri kaldırıldı ve yerlerine sulh ceza hâkimlikleri kuruldu. Aynı kanunun 10. maddesine göre bu hâkimlikler, soruşturma sırasında hâkimin vermesi gereken kararları verir, bunlara karşı yapılan itirazları inceler ve kanunların ayrıca verdiği işleri görür. Bazı eski kanunların metninde "sulh ceza mahkemesi" ifadesi hâlâ durur; bugün o ifadeyle kastedilen yer çoğu zaman sulh ceza hâkimliğidir ve kararın altındaki açıklama başvurunun nereye yapılacağını gösterir.

İdari yargının ilk basamağında idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri durur. İkinci basamağı İdari Yargılama Usulü Kanunu tarif eder.

Merdivenin en üstünde yüksek mahkemeler durur.

Adli ve idari kollar arasında hangisinin bir davaya bakacağı konusunda anlaşmazlık çıkarsa, bunu çözmek için ayrı bir mahkeme vardır: Anayasa'nın 158. maddesine göre Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.

Anayasa Mahkemesi'ne bireylerin ulaşabildiği yol, hak ihlali iddiasıdır.

Nasıl işler

Bir mahkeme kararı eline geçtiğinde, dosyanın nereye gidebileceğini şu sırayla çıkarabilirsin.

1. Kararı veren mahkemenin adını oku. Kararın ilk sayfasının başında yazar: "Denizli 2. Sulh Hukuk Mahkemesi", "İzmir 4. İdare Mahkemesi" ya da "Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi" gibi. Adında "idare" ya da "vergi" geçiyorsa idari yargıdasın; "hukuk", "ceza", "iş", "aile" ya da "tüketici" geçiyorsa adli yargıdasın. "Bölge" sözcüğü istinaf aşamasında olduğunu gösterir.

2. Kararın son paragrafına bak. Hüküm kısmının sonunda kararın kesin olup olmadığı, hangi kanun yoluna, hangi mahkemeye ve kaç gün ya da kaç hafta içinde başvurulabileceği yazılır. Bu paragraf çoğu zaman şöyle biter: "tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf yolu açık olmak üzere."

3. Süreyi tebliğ tarihinden hesapla. Adli yargıda hukuk davalarında istinafa başvuru süresi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 345. maddesine göre iki haftadır ve kararın taraflara tebliğiyle başlar. Bölge adliye mahkemesinin kararına karşı temyiz süresi de aynı kanunun 361. maddesine göre tebliğden itibaren iki haftadır. İdari yargıda istinaf ve Danıştay'a temyiz süresi otuz gündür. Ceza davalarının süreleri ayrı bir kanundadır ve akademinin ceza modülünde anlatılır.

4. Başvuruyu kararı veren mahkemeye yap. İstinaf ve temyiz dilekçeleri kural olarak kararı veren mahkemeye verilir; dosyayı üst mahkemeye o mahkeme gönderir ve sen üst mahkemenin bulunduğu şehre gitmek zorunda kalmazsın. Dilekçe süresinde verilmezse karar kesinleşir ve bir daha aynı yoldan tartışılamaz. Avukatı olan kişilerde dilekçe çoğu zaman UYAP üzerinden elektronik olarak gönderilir; tarih yine aynı biçimde sayılır.

5. Bütün yollar bittikten sonra hâlâ bir temel hakkın ihlal edildiğini düşünüyorsan Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu vardır. Bu başvuru davayı yeniden görmez; yalnızca bir hak ihlali olup olmadığına bakar ve son kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Kararın "yol haritası": yargı kolu, kararı veren mahkeme, kanun yolu, gideceği mahkemenin adı, süre ve sürenin başladığı tarih. Haritanın altına, kararın kesin olup olmadığını bir cümleyle yaz.

Sınır

Bu harita genel yapıyı gösteriyor; her dava türünün kendi istisnaları vardır. Bazı kararlar tutarı nedeniyle kesindir, bazı davalar doğrudan Yargıtay ya da Danıştay'da başlar, bazı özel kanunlar farklı süreler ve farklı mercii öngörür. Bir kararın son paragrafı eksik ya da belirsizse, süreyi tahminle hesaplamak hak kaybına yol açabilir. Kararın yanlış yargı kolundan geldiğini düşünüyorsan ya da bir mahkeme görevsizlik kararı verdiyse, dosyanın doğru kola aktarılması için de kanunda ayrı süreler bulunur. Kanun yolu süresi kısa olduğu için, aleyhine bir karar aldığında beklemek yerine hemen bir avukatla görüşmek en güvenli yoldur. Ekonomik durumu avukat ücretine elvermeyenler için adli yardım bürosu, il barosunda başvuru alan ve koşulları uygun kişilere avukat atayan birimdir; bireysel başvuru gibi şekil koşulları sıkı başvurularda bu destek özellikle önemlidir.

Kapanış

1. Türkiye'de adli yargı ilk derece mahkemelerinden bölge adliye mahkemelerine ve Yargıtay'a, idari yargı idare ve vergi mahkemelerinden bölge idare mahkemelerine ve Danıştay'a uzanır.
2. Bir kararın nereye ve kaç gün içinde götürülebileceği kararın son paragrafında yazılıdır ve süre çoğu zaman tebliğle başlar.
3. Anayasa Mahkemesi yargı kollarının üstünde bir son itiraz yeri değil, yollar tükendikten sonra hak ihlali iddialarına bakan ayrı bir mahkemedir.

Üç soru

1. Elindeki kararın başında "Bursa 3. İdare Mahkemesi" yazıyor ve karar aleyhine. İstinaf için hangi mahkemeye, hangi süre içinde başvurulur?
2. Asliye hukuk mahkemesinin kararı sana 10 Mart'ta tebliğ edildi. Kararın son paragrafında iki hafta içinde istinaf yolunun açık olduğu yazıyor. Bir arkadaşın "Bir ay vaktin var" diyor. Kime inanırsın?
3. Yargıtay'ın kararı da aleyhine çıktı. Anayasa Mahkemesi'ne başvurursan dava yeniden görülür mü?

Yanıtlar

Birinci soruda kararı veren mahkeme idari yargıdadır. İstinaf, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılır; konusu kanundaki tutarı geçmeyen bazı davalarda karar kesin olabileceği için kararın son paragrafını da okursun. İkinci soruda kararın kendisine ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na inanırsın: istinaf süresi tebliğden itibaren iki haftadır ve 24 Mart'ta dolar. Arkadaşının söylediği süre çekicidir, çünkü idari yargıda otuz günlük süreler vardır; ama senin kararın adli yargıdandır. Üçüncü soruda dava yeniden görülmez. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruda yalnızca kamu gücünün bir temel hakkı ihlal edip etmediğine bakar ve başvuru son kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Bu haritada mahkemeleri yukarıdan aşağıya dizdik. Bir dava ise aşağıdan, doğru kapıdan başlar: aynı ilçede sulh hukuk, asliye hukuk, iş, aile ve tüketici mahkemesi yan yana olabilir ve davanın hangisine, hangi şehirdeki mahkemeye açılacağı başka iki kurala bağlıdır. Haritanın bu en alt katı 0.6 Görev ve yetki dersinde açılıyor; orada yanlış mahkemeye gitmenin neye mal olduğunu da göreceğiz.