Maddenin bugünkü hâli

Açılış

Aysel Giresun'da bir eczanede kalfa. Ev sahibiyle kira artışını konuşmadan önce internetten Türk Borçlar Kanunu'nun kira bedeli maddesini arıyor ve bir hukuk sitesinde düzgün dizilmiş bir PDF buluyor. Metne göre artış, bir önceki kira yılındaki üretici fiyat endeksindeki artışı geçemezdi. Aysel ev sahibine bu endeksi gösteren bir mesaj hazırlıyor.

Mesaj gönderilmeden önce kardeşi, aynı maddeyi mevzuat.gov.tr'den açıp ona okuyor. Orada endeksin adı başka: tüketici fiyat endeksinin on iki aylık ortalamalara göre değişimi. İki metin de "Türk Borçlar Kanunu, madde 344" başlığını taşıyordu. Biri 2019'dan önceki hâliydi, öteki bugünkü. Aysel'in eline geçen PDF yanlış değildi; yalnızca eskiydi.

Tek fikir

Bir kanun maddesi yayımlandığı günkü hâliyle donmaz; değiştirilir, eklenir, kaldırılır ya da iptal edilir. Bir kuralı kullanmadan önce bugün yürürlükte olan metni resmî kaynaktan okumak ve olayın tarihindeki metinle karşılaştırmak gerekir.

Kural ne diyor

Bir kanunun hayatı Meclis'te başlar ama yürürlüğe girmesi için yayımlanması gerekir.

Yayım Resmî Gazete'de yapılır. Ama yayım günü ile kuralın uygulanmaya başladığı gün her zaman aynı değildir; bunu kanunun kendi "Yürürlük" başlıklı maddesi söyler. Türk Borçlar Kanunu 11 Ocak 2011'de kabul edildi, 4 Şubat 2011'de Resmî Gazete'de yayımlandı ve yürürlük maddesine göre 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girdi.

Bir kanun yürürlüğe girdikten sonra da değişir. Değişiklikler başka kanunlarla yapılır ve mevzuat.gov.tr bunları ana metnin içine işler: değişen fıkranın başına parantez içinde "Değişik", yeni eklenen hükmün başına "Ek", kaldırılan hükmün başına "Mülga" yazılır ve yanına değişikliği yapan kanunun tarihi ve sayısı eklenir. Bazen değişiklik dipnotta anlatılır. Aysel'in kira maddesinde iki dipnot vardı: 2019'da çıkarılan bir kanun, birinci, ikinci ve üçüncü fıkralardaki "üretici fiyat endeksindeki artış" ifadesini "tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim" olarak değiştirmişti.

Aynı işaretleri ilk derste okuduğumuz bir maddede de görebilirsin. Anayasa'nın 125. maddesi, idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğunu söyleyen cümleyle başlar. Hemen ardından, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözülebileceğini söyleyen bir cümle gelir ve bu cümlenin başında "(Ek hüküm: …)" notuyla 1999 tarihli bir değişiklik yazılıdır. 1982'de kabul edilen Anayasa'nın bu cümlesi, kabul edildiği gün metinde yoktu. Notu okumadan maddeyi okuyan biri, iki cümlenin aynı gün yazıldığını sanabilir.

Bir hüküm Meclis'in eliyle değil, Anayasa Mahkemesi'nin kararıyla da ortadan kalkabilir.

Son bir ayrıntı daha var. Bazı değişiklik kanunları, değiştirdikleri kanunun metnine yerleştirilemeyecek biçimde yazılır: belirli bir maddenin belirli bir süre uygulanmayacağını söyleyen bir hüküm gibi. mevzuat.gov.tr bunları kanunun sonunda "işlenemeyen hükümler" başlığı altında gösterir. Türk Borçlar Kanunu'nun sonunda böyle bir hüküm vardır: kiracının tacir ya da tüzel kişi olduğu işyeri kiralarında 344. madde dahil bazı kira maddeleri 1 Temmuz 2012'den itibaren sekiz yıl süreyle uygulanmayacaktı.

Nasıl işler

Bir haberde, bir sosyal medya paylaşımında ya da eski bir belgede okuduğun bir kuralı kullanmadan önce şu sırayı izleyebilirsin.

1. İddiayı bir kanun numarasına ve maddeye bağla. "Kira artışı şu kadarı geçemez" cümlesini "Türk Borçlar Kanunu, madde 344, birinci fıkra" diye yazabiliyorsan doğru yerdesin. Haber bir kanun adı vermiyorsa, bu cümlenin kaynağını bulmak ilk iştir.

2. Metni mevzuat.gov.tr'den aç ve maddenin içindeki parantezli notları oku. "(Değişik: …)", "(Ek: …)" ya da "(Mülga: …)" notu, o fıkranın ne zaman ve hangi kanunla değiştiğini söyler. Maddenin başlığının yanındaki köşeli parantezli numaralar dipnotlara götürür; dipnot bazen değişikliğin eski metnini de verir.

3. Kanunun sonundaki tabloya ve işlenemeyen hükümlere bak. mevzuat.gov.tr birçok kanunun sonunda, kanunu değiştiren düzenlemeleri, değişen maddeleri ve bu değişikliklerin yürürlüğe giriş tarihlerini gösteren bir tablo verir. Senin maddenin numarası bu tabloda geçiyorsa hangi tarihten itibaren hangi metnin geçerli olduğunu oradan çıkarırsın.

4. Olayının tarihini yaz ve o tarihte hangi metnin yürürlükte olduğunu bul. Kira döneminin başladığı gün, iş sözleşmesinin sona erdiği gün ya da alışverişin yapıldığı gün gibi bir tarih, hangi metnin sana uygulanacağını çoğu zaman belirler. Değişiklik kanunlarının kendi geçiş hükümleri bu kuralı bazen değiştirir; bu yüzden değişikliğin yürürlük maddesini de okumak gerekir.

5. Haber yeni bir düzenlemeden söz ediyorsa, düzenlemenin Resmî Gazete'de yayımlanıp yayımlanmadığına bak. Bir kanun teklifinin Meclis'e verilmesi, komisyonda kabul edilmesi ya da Genel Kurul'da kabul edilmesi onu yürürlüğe sokmaz. Kabul edilen kanun on beş gün içinde yayımlanır ya da Meclis'e geri gönderilir; yayımlandıktan sonra da kendi yürürlük maddesindeki günü bekler. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve yönetmelikler için kural Anayasa'nın 104. maddesindedir: yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Resmî Gazete'nin her günkü sayısı resmigazete.gov.tr adresinde okunur.

6. Maddenin Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilip edilmediğini kontrol et. mevzuat.gov.tr iptal edilen hükümleri çoğu zaman dipnotla işaretler ve iptalin yürürlüğe girdiği tarihi yazar. İptal kararında ileri bir tarih belirlenmişse, hüküm o güne kadar uygulanmaya devam eder.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Maddenin "zaman çizelgesi": kanunun yürürlük tarihi, maddenin geçirdiği değişikliklerin tarihleri ve ne değiştirdikleri, varsa mülga ya da iptal bilgisi, olayının tarihi ve o tarihte geçerli metni gösteren tek cümle.

Sınır

Hangi metnin hangi olaya uygulanacağı sorusu, hukukçuların "zaman bakımından uygulama" dediği ve çoğu zaman uzun tartışmalar yaratan bir alandır. Büyük kanunlar kendi yürürlük ve uygulama kanunlarıyla gelir; Türk Borçlar Kanunu'nun yanında da böyle ayrı bir kanun bulunur. Değişiklik kanunlarının geçiş hükümleri ve Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararlarındaki tarihler, sonucu bütünüyle değiştirebilir. Bir maddenin metninin değişmiş olması, eski metnin senin olayında hiçbir rol oynamayacağı anlamına da gelmez; özellikle uzun süren kira ve iş ilişkilerinde, ilişkinin farklı dönemlerine farklı metinler uygulanabilir. Bu dersteki zaman çizelgesi doğru soruyu sormanı sağlar; cevabın senin dosyanda ne olduğunu ise bir avukat, olayın tarihlerine ve belgelerine bakarak söyleyebilir. Avukat ücreti bütçeni aşıyorsa, barolar adli yardım bürosu aracılığıyla gelir durumunu belgeleyen kişilerin başvurularını alır.

Kapanış

1. Bir kanunun kabul, yayım ve yürürlük tarihleri ayrıdır; Meclis'te kabul edilen bir kural, Resmî Gazete'de yayımlanıp kendi yürürlük gününe gelmeden uygulanmaz.
2. mevzuat.gov.tr'deki metinde maddenin içindeki "Değişik", "Ek" ve "Mülga" notları, dipnotlar, kanunun sonundaki tablo ve işlenemeyen hükümler, maddenin geçirdiği değişiklikleri gösterir.
3. Bir kuralı kullanmadan önce olayının tarihini yazmak ve o tarihte hangi metnin yürürlükte olduğunu bulmak, eski bir kopyaya ya da bir habere dayanmanın yol açtığı hataları önler.

Üç soru

1. Bir arkadaşın, Meclis'te dün gece kabul edilen bir kanunun bugünden itibaren uygulanacağını söylüyor. Bunu sınamak için neye bakarsın?
2. Elindeki 2017 tarihli bir ders notunda Türk Borçlar Kanunu'nun 344. maddesinin üretici fiyat endeksinden söz ettiğini görüyorsun. Not yanlış mı?
3. Bir madde Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilmiş, ama iptal kararı yayımlandıktan altı ay sonra yürürlüğe girecek. Senin olayın iptal kararının yayımından iki ay sonra gerçekleşti. Madde senin olayına uygulanabilir mi?

Yanıtlar

Birinci soruda kanunun Resmî Gazete'de yayımlanıp yayımlanmadığına ve yayımlandıysa yürürlük maddesine bakarsın. Kabul, kuralı yürürlüğe sokmaz; Cumhurbaşkanı kanunu on beş gün içinde yayımlar ya da Meclis'e geri gönderir ve yayımlanan kanun kendi yürürlük gününü bekler. "Kabul edildi" haberi çekicidir, çünkü haber dilinde iş bitmiş gibi anlatılır. İkinci soruda not yazıldığı gün için doğruydu; 2019'da yapılan değişiklikle endeks tüketici fiyat endeksinin on iki aylık ortalamalarına göre değişim olarak değiştirildi. Bugün kullanılacak metin mevzuat.gov.tr'deki güncel metindir ve değişiklik maddenin dipnotunda görünür. Üçüncü soruda madde uygulanabilir. İptal hükmü Mahkeme'nin belirlediği tarihte yürürlüğe girer; o güne kadar madde yürürlükte kalır ve olayın o süre içinde gerçekleşmiştir.

Sonraki derse köprü

Artık bir kuralın bugünkü metnini bulabiliyoruz. Bir uyuşmazlık çıktığında ise o metni uygulayacak bir mahkeme gerekir ve Türkiye'de mahkemeler tek bir merdiven değil, adli yargı, idari yargı ve anayasa yargısı diye ayrılan birkaç ayrı yapıdır. 0.5 Mahkemeler haritası, ilk derece mahkemelerinden bölge adliye ve bölge idare mahkemelerine, oradan Yargıtay ve Danıştay'a bir dosyanın izlediği yolu çiziyor.