Batık maliyet

Açılış

Kayseri, perşembe öğleden sonra, atölye. Tezgâhın üstünde, yağlanmış dişlileri ve pirinç kolu ile bir yükseltme düzeneği duruyor. Oğuzhan'ın babası üç haftasını ona verdi. Dişlileri bir tornacıya özel yaptırdı, parçalara dört bin beş yüz lira ödedi, akşamları atölyede tek başına ayarladı.

İlk partide bu düzeneği kullanan yaşlı kadın kolu çeviremedi; kızı çevirdi. Pedallı düzenek ise yatağın gövdesine gömüldükten sonra iki evde de sorunsuz çalışıyor.

Oğuzhan ikinci partinin çizimini masaya koyuyor: iki yatak, ikisi de gömülü pedal.

Babası çizime bakıp başını sallıyor. "Kollu düzenek de olsun. Birinde kol, birinde pedal."

"Baba, kolu çeviremedi."

"Ayarlarım. Biraz daha hafif yaparım." Babası tezgâhtaki düzeneğe dokunuyor. "Üç hafta uğraştım ben buna. Dört bin beş yüz lira verdim. Kenara mı atacağız?"

Oğuzhan cevap vermiyor. Babasının sesindeki şey ona tanıdık geliyor. Geçen ay kendisi de, bir hafta uğraştığı bir tanıtım filmini, kimse izlemediği hâlde ödeyen ablalara göndermeye devam etmişti.

Tek fikir

Harcanmış ve geri alınamayan para, zaman ve emek, bir sonraki kararın ölçütü değildir; o maliyet hangi yol seçilirse seçilsin zaten ödenmiştir. Karar, bundan sonra ödenecek bedele ve bundan sonra elde edilecek sonuca bakılarak verilir.

Kavram

Her girişimci bir noktada geçmişe yatırdığı bir şeyle yüz yüze gelir: aylarca yazılmış bir kod, özel yaptırılmış bir kalıp, stokta bekleyen bir malzeme, uğruna hafta sonlarının feda edildiği bir fikir. Bunları bırakmak, onları boşa harcamak gibi hissettirir. Bu his güçlüdür ve çoğu zaman yanlış bir karara götürür.

Batık maliyetle karar vermenin iki görünümü vardır. Birincisi, bir şeyi kullanmaya devam etmek: parası ödendiği için, işe yaramadığı görülen bir aracı, bir yöntemi, bir parçayı kullanmayı sürdürmek. İkincisi, bir projeye yatırım yapmaya devam etmek: çok şey harcandığı için, kanıtlar aksini gösterse bile aynı yolda daha fazla para ve zaman koymak.

Batık maliyetten kurtulmanın en basit yolu bir soru sormaktır: "Bugün sıfırdan başlasaydım, elimdeki bilgiyle bu yolu seçer miydim?" Bu soru geçmişi yok saymaz; geçmişin öğrettiği bilgiyi kullanır ama geçmişin bedelini karar terazisinden çıkarır. Cevap "hayır"sa, geçmişte ne harcandığı bu cevabı değiştirmez.

Bir ayrım burada önemlidir: batık olan maliyettir, değer değil. Geçmişte yapılan bir harcama, bugün kullanılabilir bir şey bırakmış olabilir: stokta duran kereste, kazanılmış bir beceri, kurulmuş bir ilişki, öğrenilmiş bir ders. Bunlar batık maliyet değil, bugünün varlıklarıdır ve ileriye dönük kararda yer alırlar. Ama değerleri, onlar için ödenen fiyatla değil, bugün neye yarayacaklarıyla ölçülür. Dört bin beş yüz liraya yaptırılmış dişliler, bugün başka bir işte kullanılabiliyorsa bir değere sahiptir; kullanılamıyorsa, onlara verilen paranın büyüklüğü onları değerli yapmaz.

Bu yüzden karar, iki sütunlu bir tabloyla verilir. Her seçenek için yalnızca bundan sonra olacaklar yazılır: bundan sonra harcanacak para ve zaman, bundan sonra beklenen sonuç ve bu sonucu destekleyen kanıt. Geçmişte harcananlar tabloya girmez. Bir önceki dersteki korunan kanıt tabloya girer, çünkü o bir bedel değil, ileriye taşınan bir bilgidir.

Batık maliyetin bir ölçüsü de, bir kararın ne kadar süre ertelendiğidir. "Bir ay daha bakalım", "şu parti de bitsin", "bu sezonu kapatalım" cümleleri, çoğu zaman yeni bir bilgi beklemekten değil, geri adımın acısını ertelemekten gelir. Ertelenen her hafta, bir sonraki hafta daha fazla batık maliyet demektir; ve bir sonraki geri adımı daha da ağırlaştırır. Bu yüzden bir yolda devam etme kararı, bir sonraki gözden geçirme tarihiyle birlikte yazılır; o tarih geldiğinde aynı soru yeniden sorulur.

Batık maliyet tuzağı yalnızca para için değil, kimlik ve itibar için de işler. Bir fikri herkese anlatmış, aylarca savunmuş bir kurucu, o fikri bırakmayı bir yenilgi olarak yaşayabilir. Bu duygu gerçektir ve küçümsenmemelidir; ama kararı yönetmemelidir. Önceden yazılmış bir eşik, bu yüzden değerlidir: geri adım atmak, kurucunun kendi kararı değil, kendi kuralının uygulanması olur.

Vaka işletmelerinde

İki vakada da tablo, geçmişte harcananı dışarıda tutunca karar netleşti; ama ikisinde de geçmiş tamamen çöpe gitmedi: dişliler başka bir işe, takvim kodu bekleyen bir satıra dönüştü.

Ne biliyoruz

Batık maliyetin kararları etkilediği, ekonomik karar araştırmasında çok sayıda çalışmayla gösterildi; bu çalışmaları bir araya getiren bir meta-analiz, etkinin ne zaman güçlü, ne zaman zayıf olduğunu da inceledi.

Bu bulgunun ilginç bir ayrıntısı Oğuzhan'ın atölyesine de dokunuyor: meta-analizde yaşça büyük yetişkinler batık maliyete daha az kapılıyordu. Oğuzhan'ın babası bu ortalamanın tersine düştü; ama tablo önüne konduğunda, kararı kendisi değiştirdi ve dişlilere başka bir iş buldu. Ortalama bir eğilimi söyler; bir kişinin ne yapacağını değil.

Yaygın hatalar

Girişim Defteri

Üzerinde emek harcadığın bir parçayı ya da yolu iki sütunlu bir tabloyla yeniden değerlendireceksin.

Defter: Tarihli "sıfırdan başlasaydım" cevabı, geçmiş harcamaları dışarıda tutan iki sütunlu tablo, karar ve gerekçesi, başka bir işe aktarılan varlıklar.

Özet

1. Batık maliyet, geçmişte ödenmiş ve geri alınamayan para, zaman ya da emektir; bir sonraki kararın sonuçlarını değiştirmez ve karar ölçütü olmamalıdır.
2. Tırmanan bağlılık, kötü giden bir yola, geçmiş yatırım yüzünden daha fazla kaynak koymaya devam etme eğilimidir.
3. "Bugün sıfırdan başlasaydım bunu seçer miydim?" sorusu ve yalnızca bundan sonrasını içeren iki sütunlu bir tablo, batık maliyeti karardan çıkarır.
4. Batık olan maliyettir, değer değil; geçmişin bıraktığı kanıt, beceri ve stok bugünün varlığıdır ve değeri bugün neye yaradığıyla ölçülür.

Kendini sına

1. Oğuzhan'ın babası kollu düzeneği neden ikinci partiye koymak istedi ve tablo bu isteği nasıl değiştirdi?
2. Dişliler neden tamamen çöpe gitmedi?
3. Mert'in "takvim zaten hazır" gerekçesi neden bir karar ölçütü değildi?

Yanıtlar

1. Çünkü düzeneğe üç hafta emek ve dört bin beş yüz lira vermişti; geri adım atmak bu harcamayı boşa çıkarmak gibi geliyordu. Tablo geçmiş harcamayı dışarıda bırakıp yalnızca bundan sonrasını gösterince, kollu düzeneğin daha pahalı ve daha uzun olduğu, üstelik onu kullanan tek kullanıcının kolu çeviremediği; pedalın ise daha ucuz, daha kısa ve iki evde sorunsuz çalıştığı açıkça görüldü.
2. Çünkü batık olan, dişlilere ödenen paraydı; dişlilerin kendisi bugün başka bir işe yarayabiliyordu. Babası onları kira koluna gidecek yataklarda, bakıcının ayarlayacağı bir baş kaldırma düzeneği için kullanmayı önerdi; değerleri, onlara ödenen fiyatla değil, bu yeni işle ölçüldü.
3. Çünkü takvime verilen üç hafta, hangi karar verilirse verilsin zaten harcanmıştı. Asıl soru, iki salonun isteğine cevap olarak bugün sıfırdan takvimi mi yazacaklarıydı; salonlar bir takvim değil, kendi müşteri listelerini görmek istiyordu. Bundan sonrasına bakan tablo, yarım günlük ve doğrudan istenen liste ekranını gösterdi.

Sonraki derse köprü

Batık maliyet tablosu, geçmişin bedelini kararın dışına çıkardı. Ama bir soru açık kalıyor: kanıt henüz net değilken, sonuçlar karışıkken, devam etmek ne zaman doğru? Her girişim, ilk aylarda kötü sonuçlar verir ve bazıları, vazgeçmeyenler sayesinde ayakta kalır. Sonraki ders sebat ile inat üzerine: devam etmenin ne zaman kanıta, ne zaman umuda dayandığını sorgulamayı ele alıyor.