Veri bulmak

Açılış

İzmir, cuma öğleden sonra. Ayça'nın önünde iki sayı var ve ikisi birbirini tutmuyor.

Birincisi bir harita uygulamasından: Bornova ve Karşıyaka'da "kuaför" diye arandığında çıkan işaretleri tek tek saymış, dört yüzün biraz üstünde. İkincisi, ilçedeki esnaf odasını aradığında telefondaki görevlinin söylediği sayı: odaya kayıtlı berber, kuaför ve güzellik salonu üyeleri, iki ilçede toplam bin iki yüzün üzerinde.

Üç katlık bir fark. Ayça ikisini de defterine yazıyor ve yanlarına soru işaretleri koyuyor. Harita uygulamasındaki işaretlerin bir kısmı kapanmış dükkânlar olabilir; bir kısmı aynı salonun iki kez girilmiş kaydı. Odanın sayısında berberler ve güzellik merkezleri de var; belki ev ev dolaşan, dükkânı olmayan üyeler de. Hangi sayının kendi segmentine daha yakın olduğunu bilmiyor.

Mert telefonda bir başka sayı okuyor: bir sektör sitesinde "Türkiye'de yüz binin üzerinde kuaför" yazıyor, ama yazının tarihi yok, kaynağı yok. Ayça bu sayıyı defterine hiç yazmıyor.

Jüri görüşmesine bir hafta var. Ayça'nın aradığı şey daha çok sayı değil; elindeki sayıların neyi saydığını bilmek.

Tek fikir

Bir sayı, neyi, ne zaman, kimin tarafından ve hangi tanımla saydığı bilinmeden kullanılamaz. Veri bulmak, sayıyı bulmaktan çok bu dört soruyu cevaplamaktır; aynı konuda birbirini tutmayan sayılar çoğu zaman farklı şeyleri saydıkları için tutmaz.

Kavram

Pazar hesabının müşteri sayısı kutusu, genellikle dışarıdan bir veriyle doldurulur. Türkiye'de bu verinin geldiği birkaç ana yer vardır: resmî istatistik kurumu TÜİK, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ile ona bağlı ticaret ve sanayi odaları, esnaf ve sanatkârlar odaları, sektör dernekleri, bakanlıkların ve il müdürlüklerinin yayımladığı listeler ve kayıtlar. Bunların yanında harita uygulamaları, ilan siteleri ve rehberler gibi resmî olmayan kaynaklar da vardır. Her biri farklı bir amaçla, farklı bir tanımla ve farklı bir zamanda sayar.

Bir sayıyı kullanmadan önce beş şeyin yazılı olması gerekir.

Kaynak, sayıyı kimin ürettiğini söyler. Resmî istatistikler belirli bir yöntemle ve düzenli aralıklarla üretilir; bir sektör sitesindeki sayı ise başka bir yerden alıntılanmış, yuvarlanmış ya da tahmin edilmiş olabilir. Kaynağın kendisine, yani ilk yayımlandığı yere gitmek gerekir. Bir haberin "bir araştırmaya göre" dediği sayı, o araştırma açılıp okunmadan kullanılmaz.

Referans tarihi, sayının hangi döneme ait olduğunu söyler. İki yıl önceki bir işletme sayısı, hızla açılıp kapanan küçük işletmelerin olduğu bir sektörde bugünü yansıtmayabilir. Yayın tarihi ile referans tarihi de farklıdır: bu yıl yayımlanan bir rapor, iki yıl önceki verileri kullanıyor olabilir.

Tanım, sayının neyi saydığını söyler ve en sık hata buradan çıkar. Resmî istatistiklerde işletmeler bir faaliyet sınıflamasına göre gruplanır.

Ayça'nın aradığı salonlar, NACE sınıflamasında "kuaförlük ve diğer güzellik bakımı" başlığının altında duruyor. Bu başlık yalnızca kadın kuaförlerini değil, güzellik bakımı yapan işletmeleri de kapsıyor. Bu kodla sayılmış bir işletme sayısı, Ayça'nın segmentinden her zaman büyük olacaktır; ne kadar büyük olduğunu tahmin etmek için ayrı bir bilgi gerekir.

Birim, sayının neyin sayısı olduğunu söyler. Bir şirketin üç şubesi, işletme sayımında bir, şube sayımında üç olarak geçer. Kişi sayısı, işletme sayısı ve çalışan sayısı da birbirinden farklıdır. Mert ile Ayça salon başına bir ücret düşündükleri için onları ilgilendiren birim, şube düzeyinde salondur.

Kapsam, sayının kimleri dışarıda bıraktığını söyler. Kayıt temelli sayılar kayıtsız faaliyetleri içermez; bir odanın üye listesi o odaya kayıtlı olmayanları içermez; bir harita uygulaması kendini oraya eklemeyenleri içermez. Her kaynağın kör noktası farklıdır ve iki farklı kaynağı yan yana koymak, bu kör noktaları görmenin en iyi yoludur.

Veriyi bulmanın pratik sırası da bu beş soruya göre kurulabilir. Önce resmî bir kaynakta segmentine en yakın tanımı ara ve künyesini yaz. Sonra o tanımı daraltacak ikinci bir kaynak bul: bir oda, bir dernek, bir il müdürlüğünün listesi. Ardından bir örneklemle sağla: bir mahallede sokak sokak say ve listelerin o mahallede ne kadar tuttuğunu gör. Bu son adım, iki listenin hangi yöne şaştığını gösterir ve aralığını daraltır.

Vaka işletmelerinde

İki kurucu da aynı şeyi gördü: resmî sayı, segmentin dış sınırını çizdi; segmentin kendisini ise ancak ikinci bir kaynak ve bir sağlama gösterdi.

Ne biliyoruz

Resmî istatistiklerde "işletme" denince ne sayıldığı, kavramların tanımına bağlı. Türkiye'de bazı resmî istatistiklerin hangi kurum tarafından yayımlandığı da zaman içinde değişti; bu yüzden bir dizinin yayımcısını ve tanımını kontrol etmek, sayının kendisini bulmak kadar önemli.

TOBB'a devredilen dizinin hikâyesi küçük ama öğretici bir uyarı: 2009'dan önceki bir sayıyı TÜİK'te, sonrakini TOBB'da arayan biri, iki kurumun yöntemlerinde bir fark olup olmadığını da kontrol etmelidir. Aynı başlıklı iki sayı, farklı yayımcılardan geldiğinde yan yana konmadan önce künyeleriyle okunmalıdır.

Yaygın hatalar

Girişim Defteri

Müşteri sayısı kutun için en az iki kaynak bulacak, künyelerini yazacak ve bir sağlama yapacaksın.

Defter: İki ya da daha fazla kaynağın künyeleri, farkın nedeni, kendi sayımın ve sonucu, müşteri sayısı kutusunun yeni aralığı.

Özet

1. Bir sayı, kaynağı, referans tarihi, tanımı, birimi ve kapsamı bilinmeden kullanılmaz; bu beş bilgi sayının künyesidir.
2. Resmî istatistikler işletmeleri faaliyet koduna göre sayar; kodun kapsamı segmentinden genellikle geniştir.
3. Aynı konuda birbirini tutmayan sayılar çoğu zaman farklı şeyleri sayar; farkın künyenin hangi satırından geldiğini bulmak, ortalama almaktan daha çok şey öğretir.
4. Resmî sayı segmentin dış sınırını çizer; segmentin kendisini çoğu zaman ikinci bir kaynak ve küçük bir bölgede yapılan sağlama gösterir.

Kendini sına

1. Ayça'nın harita sayısı ile esnaf odasının sayısı arasındaki üç katlık fark hangi künye satırlarından geliyor?
2. Hasan Usta neden belgeli tesis listesini kendi segmenti için kullanışlı buldu, ama yine de Gülay Hanım'a sordu?
3. Kurulan ve kapanan şirket istatistiklerinin yayımcısının değişmesi, bu diziyi kullanacak bir kurucuya ne yapmasını söylüyor?

Yanıtlar

1. Tanım ve kapsam satırlarından. Oda sayısı berber, kuaför ve güzellik salonlarını birlikte sayıyor ve yalnızca odaya kayıtlı üyeleri içeriyor; harita uygulaması ise yalnızca "kuaför" araması, kendini ekleyenler ve kapanmış ya da çift girilmiş kayıtlar içeriyor. Birim de farklı: biri üye, öbürü haritadaki işaret.
2. Çünkü liste bakanlık belgeli tesisleri içeriyordu ve sabah servisini dışarıya bırakan oteller büyük ölçüde bu gruptaydı; belediye belgeli küçük tesisler ise ayrı bir kayıttaydı ve çoğu kahvaltısını kendisi hazırlıyordu. Ama liste yine de segmentin dış sınırıydı; yemek şirketinin hangi otellere hizmet verdiğini ancak Gülay Hanım söyleyebilirdi.
3. 2009'dan önceki ve sonraki sayıları karşılaştırırken iki kurumun yöntemlerinin ve kapsamlarının aynı olup olmadığını kontrol etmesini. Aynı başlığı taşıyan sayılar, farklı yayımcılardan geldiğinde künyeleri okunmadan yan yana konmamalı.

Sonraki derse köprü

Hasan Usta'nın oteller için bir listesi var; ama kendi dükkânını açacağı caddeyle ilgili hiçbir kurum ona bir sayı vermiyor: önünden sabah kaç kişi geçiyor, aynı sokakta kaç fırın var, kiralar ne düzeyde? Bu sayıların kaynağı bir liste değil, kaldırımın kendisi. Sonraki ders yerel pazar okuması üzerine: bir mahalle işletmesi için yaya trafiğini, rakip yoğunluğunu ve kira düzeyini sahada saymayı ele alıyor.