Karşılanabilir kayıp

Açılış

İzmir, pazar gecesi. Mert'in bilgisayarında iki sekme açık. Birinde, çalıştığı yazılım şirketine yazacağı istifa dilekçesi var; yarım kalmış. Ötekinde, Ayça'yla birlikte hazırladıkları bir tablo: on üç salon, salon başına ortalama 450 lira, ayda yaklaşık altı bin lira. İki yıl içinde yüz salon olursa ne olacağını gösteren bir sütun da var; o sütunda sayılar büyük.

Ayça kapıda duruyor. "Ne yapıyorsun?"

"Hesap yapıyorum," diyor Mert. "Akşamları yetişemiyorum. Tam zamanlı verirsem iki yılda yüz salona çıkarız. Bak, bu sütuna."

Ayça sütuna bakmıyor. Başka bir şey soruyor: "İstifa edersen, ne kadar süre maaşsız yaşayabilirsin?"

Mert bir an duraksıyor. Birikimlerini hiç bu soruyla saymamıştı. Hesap makinesini açıyor: kira, faturalar, annesine her ay gönderdiği küçük destek. Altı ay. Belki yedi.

"Altı ay," diyor. "Ama kazanırsak..."

"Kazanırsak güzel," diyor Ayça. "Ben kazanmazsak ne olacağını soruyorum. Altı ay sonra hiçbir şey olmazsa, sen ne kaybetmiş olursun, ortaklık ne kaybetmiş olur, ve buna razı mısın?"

Mert ekrandaki büyük sayılara bakıyor. Sonra istifa dilekçesinin yarım cümlesine.

Tek fikir

Bir işe girerken "ne kazanırım?" sorusunun cevabı belirsizdir ve kolayca abartılır; "ne kaybetmeyi göze alırım?" sorusunun cevabı ise kurucunun elindedir. Karşılanabilir kayıp, bir adımın sınırını beklenen kazançla değil, kaybedildiğinde hayatı ve işi yıkmayacak ve kaybetmeye gönüllü olunan miktarla çizer.

Kavram

Bir girişime atılma kararı genellikle beklenen kazançla verilir: bu işten ne kadar kazanırım, ne zaman, ne kadar büyük? Bu soruyu cevaplamak için tahmin gerekir: pazar ne kadar, müşteri ne öder, büyüme ne hızda olur? Yeni bir işte bu tahminlerin çoğu belirsizdir ve kurucunun umudu, onları kolayca yukarı çeker. Sonuç, büyük bir kazanç beklentisine dayanarak büyük bir risk almaktır.

Bu ilkenin iki ayrı parçası vardır ve ikisi aynı şey değildir.

Birincisi, neyi kaybetmeyi karşılayabilirim? Bu bir kapasite sorusudur: birikim, gelir, zaman, sağlık, ilişkiler. Bir kurucunun altı aylık birikimi varsa, altı aydan fazlasını kaybetmeyi karşılayamaz. Bir ailenin tek geliri bir maaşsa, o maaş riske atılamaz. Bu soru sayılarla cevaplanır ve kurucunun yalnızca kendisini değil, ona bağlı olanları da hesaba katar.

İkincisi, neyi kaybetmeye gönüllüyüm? Bu bir istek sorusudur. Karşılayabildiğin her şeyi kaybetmeye gönüllü olmak zorunda değilsin. Altı aylık birikimi olan biri, bunun yalnızca üç ayını bu işe ayırmak isteyebilir; geri kalanı başka bir şey için, bir evin onarımı, bir çocuğun okulu, bir güvence olarak saklamak isteyebilir. Gönüllülük kişiseldir ve aynı kapasitedeki iki kurucu, çok farklı miktarları göze alabilir.

Karşılanabilir kayıp, bir önceki modüldeki kayıp sınırına benzer ama farklı bir anda kullanılır. Kayıp sınırı, bir yol üzerinde yürürken ne zaman duracağını söyler. Karşılanabilir kayıp ise o yola girmeden önce, adımın ne büyüklükte olacağını belirler. Biri yolun ortasında bir fren, öteki yolun başında bir ölçüdür.

Bu ilkenin pratik bir sonucu vardır: büyük ve geri dönüşü zor adımları, küçük ve geri alınabilir adımlara bölmek. İstifa etmek yerine izin almak ya da çalışma saatlerini azaltmak; bir makine satın almak yerine kiralamak; bir dükkân açmak yerine bir tezgâh kurmak. Her küçük adım, kaybı karşılanabilir sınırın içinde tutar ve bir sonraki adımın büyüklüğüne, öğrenilenlere göre karar vermeyi mümkün kılar.

Karşılanabilir kayıp birden fazla kişinin olduğu bir işte ayrıca dikkat ister. Ortakların, ailenin ya da bir kooperatifin üyelerinin kapasiteleri ve gönüllülükleri farklıdır; ve bir adım, en dar gönüllülüğe sahip kişinin sınırını aştığında, iş yalnızca para değil, güven de kaybetmeye başlar. Bu yüzden ortak bir adımın sınırı, katılan herkesin iki sorusu ayrı ayrı sorulduktan sonra, en dar olanına göre çizilir; en hevesli olanın sınırı, ötekilerin sınırı yerine geçmez.

Son bir ayrıntı: kayıp yalnızca para değildir. Zaman, itibar, ilişkiler ve sağlık da kaybedilebilir ve bunlar çoğu zaman paradan daha zor geri gelir. Karşılanabilir kayıp hesabında bunlar da ayrı satırlar olarak yazılır; bir aile ilişkisini ya da bir iş itibarını riske atan bir adım, parası küçük olsa bile büyük bir adım olabilir.

Vaka işletmelerinde

İki vakada da karar, karşılanabilecek en büyük kayba göre değil, kaybetmeye gönüllü olunan en küçük miktara göre kuruldu; o miktarı belirleyen de her seferinde birinin kendi hayatından gelen bir sınırdı.

Ne biliyoruz

Karşılanabilir kayıp, etkileşimsel düşünme yaklaşımının bir parçası olarak, girişime atılma kararı üzerinden kuramsal olarak incelendi.

Bu çerçevenin bir kurucuya en somut katkısı, iki sorunun ayrılmasıdır. Mert'in kapasitesi altı aydı ama gönüllülüğü dört ay, Ayça'nınki ise bambaşka bir yerden, ortaklığın kasasından çizildi; Berivan'ın kooperatifinde de aynı biber ve aynı saatler, kadından kadına farklı bir gönüllülükle karşılaştı. Karar, iki soruyu birbirine karıştırmadan, gönüllülüğün en dar yerine göre verildi.

Yaygın hatalar

Girişim Defteri

Önündeki büyük bir adım için karşılanabilir kaybı iki ayrı soruyla hesaplayacak ve adımı buna göre boyutlandıracaksın.

Defter: Tarihli büyük adım, karşılanabilir kayıp satırları, kendi ve ortaklarının gönüllülükleri, en dar sınır, adımı küçültmenin iki yolu ve seçilen yol.

Özet

1. Karşılanabilir kayıp, bir adımın büyüklüğünü beklenen kazançla değil, adım başarısız olsa bile hayatı ve işi yıkmayacak ve kaybetmeye gönüllü olunan miktarla belirler.
2. İki soru ayrı sorulur: neyi kaybetmeyi karşılayabilirim, neyi kaybetmeye gönüllüyüm; kapasite ile gönüllülük aynı değildir.
3. Kayıp sınırı yolun ortasında bir fren, karşılanabilir kayıp yolun başında bir ölçüdür; büyük ve geri dönüşü zor adımlar küçük ve geri alınabilir adımlara bölünür.
4. Kayıp yalnızca para değildir; zaman, itibar, ilişkiler ve sağlık da ayrı satırlar olarak yazılır ve ortakların gönüllülüğü ayrıca sorulur.

Kendini sına

1. Mert ile Ayça'nın karşılayabilecekleri kayıp ile kaybetmeye gönüllü oldukları miktar arasındaki fark neydi ve karar buna göre nasıl şekillendi?
2. Berivan isot partisini neden kırk saat yerine otuz saate göre kurdu?
3. Karşılanabilir kayıp ile önceki modüldeki kayıp sınırı arasındaki fark nedir?

Yanıtlar

1. Mert kendi birikimiyle maaşsız altı ay yaşayabilirdi, ama yalnızca dört ayı göze alıyordu; iki ayı annesine destek için güvence olarak tutmak istiyordu. Ayça ise salonlardan gelen paranın masraflar karşılanmadan bir maaşa dönüşmesine razı değildi. Karar en dar sınıra göre şekillendi: Mert istifa etmek yerine dört ay haftada üç gün çalışmayı önerdi; kaybı maaşının yaklaşık yarısıyla sınırlı kaldı ve ortaklığa bir maaş yükü binmedi.
2. Çünkü kadınların kaybetmeye gönüllü olduğu saatler farklıydı: Gülizar Hanım hevesliydi, tarifin sahibinin gelini haftada iki öğleden sonradan fazlasını veremiyordu, bir kadın da hiç saat vermek istemiyordu. Parti, gönüllü olunan saatlerin toplamına göre küçültüldü ve hiç saat vermek istemeyen kadın ikna edilmeye çalışılmadan işin dışında kaldı.
3. Kayıp sınırı, bir yol üzerinde yürürken ne zaman duracağını söyleyen bir frendir; karşılanabilir kayıp ise o yola girmeden önce adımın ne büyüklükte olacağını belirleyen bir ölçüdür. Biri yolun ortasında, öteki yolun başında kullanılır.

Sonraki derse köprü

Berivan'ın isot partisi küçüldü; ama bir şey daha oldu. Kooperatifin kadınlarından biri, kocasının kardeşinin İstanbul'da bir kuruyemiş dükkânı olduğunu söyledi ve isotun bir kısmını oraya koymayı önerdi. Kaybetmeye gönüllü olunan şey sınırlıyken, başkalarının katılmasıyla yol genişleyebilir. Sonraki ders ortaklarla yolu kurmak üzerine: ilk müşteri, tedarikçi ya da muhtarla erken taahhüt almayı ele alıyor.