Kendi durumunu okumak

Açılış

Kızıltepe'nin bir köyü, ekim sonu. Berivan mutfak masasında, çocuklar uyuduktan sonra, bir okul defterinin arka sayfasına bir şeyler yazıyor. Geçen hafta ilçedeki şarküteriye bıraktığı küçük deneme partisi iki günde satılmış. Dükkân sahibi bu sefer elli kilo istiyor ve her ay düzenli almak istediğini söylüyor.

Berivan sevindi, ama sevincinin altında bir soru var: bunu gerçekten yapabilir miyim? On iki kadının ürününü toplamak, tartmak, paketlemek, ilçeye götürmek, parayı tahsil edip paylaştırmak. Kafasında bunun bir iş olduğunu biliyor; ama bu işe kendi hayatından ne kadar yer açabileceğini hiç yazmamıştı.

Defterin arka sayfasına ilk satırları yazıyor. Sabah altıda kalkıyor; üç çocuğu var, en küçüğü dört yaşında. Eşi tarlada; hasat zamanı ona da yardım ediyor. Kayınbiraderinin traktör yedek parça dükkânında haftada iki gün yarım gün çalışıp hesap tutuyor; aldığı para hanenin tek düzenli nakdi. Birikimi yok denecek kadar az. Ama on iki kadının güveni var, hesap tutmayı biliyor ve hem Kürtçe hem Türkçe konuşup ilçedeki esnafla rahatça pazarlık edebiliyor.

Sayfanın sonunda Berivan bir şeyi fark ediyor: işin nasıl olacağını, kendi durumunu yazmadan düşünemiyor. Şarküterinin istediği elli kilo, haftada bir gün ilçeye inmek demek; bu da ya dükkândaki işinden ya da çocuklarından vakit almak demek.

Tek fikir

Bir işin nasıl kurulacağı, onu kuracak kişinin zamanından, parasından, hanesinin yükünden, becerisinden ve kaybı ne kadar kaldırabileceğinden ayrı düşünülemez. Bunları yazılı hâle getirmek, işi kendi hayatına uyduran ilk adımdır.

Kavram

Girişim konuşmaları genellikle fikirle başlar: ne satılacak, kime satılacak, ne kadar kazanılacak. Bu ders sırayı tersine çeviriyor ve önce fikri kuracak kişiye bakıyor. Bunun bir nedeni var. Aynı fikir, farklı koşullardaki iki kişinin elinde iki farklı işe dönüşmek zorundadır. Haftada kırk saat ayırabilen ve bir yıllık birikimi olan biri ile haftada sekiz saat ayırabilen ve birikimi olmayan biri aynı fırını kuramaz; kurmaya çalışırsa ikincisi büyük olasılıkla ilk ayda tükenir. Önceki derste kurucunun bilgi koridorunu çıkardık; bu derste kurucunun koşullarını çıkarıyoruz.

Akademi bu koşulları beş başlıkta topluyor.

Birincisi zaman. Haftada kaç saat ayırabilirsin ve bu saatler günün hangi kısmına düşüyor? Berivan'ın sabahları tarla ve çocuklar arasında bölünmüş; serbest saatleri akşam dokuzdan sonra. Bir müşteriyle telefonda konuşmak gündüz ister, paketlemek gece de yapılabilir. Toplam saat kadar, saatlerin nerede olduğu da önemlidir.

İkincisi birikim. İşe koyabileceğin para ve bundan ayrı olarak, iş hiç gelir getirmese hanenin kaç ay geçinebileceği. Bu ikisi karıştırılır ve kurucunun en sık yaptığı hatalardan biri, evin acil durum parasını işin sermayesi saymaktır.

Üçüncüsü hanenin yükü. Kira ya da kredi taksiti, bakılan çocuk, desteklenen bir anne baba, tek gelirli bir ev. Bu yükler kurucunun bir ay gelirsiz kalma lüksünü belirler. Aynı birikim, tek başına yaşayan biri için bir yıl, beş kişilik bir hane için üç ay eder.

Dördüncüsü beceri ve ilişkiler. Yalnız diplomalar değil: hesap tutabilmek, pazarlık edebilmek, bir makineyi tamir edebilmek, iki dil konuşmak, insanların güvenini kazanmış olmak. Önceki dersteki bilgi koridoru burada bir envantere dönüşüyor.

Beşincisi, ve en az konuşulanı, risk kapasitesi.

Risk kapasitesi ile riske isteklilik sık sık karıştırılır. Bir kişi çok cesur olabilir ama hanesi tek gelirle dönüyorsa kapasitesi düşüktür. Başka biri temkinlidir ama eşinin düzenli maaşı ve bir yıllık birikimi olduğu için kapasitesi yüksektir. Seminerde Tolga'nın salonu doldurduğu şey isteklilikti; Nazlı'nın kararını belirlemesi gereken ise kapasitesiydi. Kapasiteyi yazılı hâle getirmenin en basit yolu bir cümledir: "Bu iş için en fazla şu kadar parayı ve şu kadar ayı kaybetmeyi göze alabilirim; bunun ötesinde durur ve yeniden düşünürüm."

Beş başlık birbirinden bağımsız değildir; biri eksik olduğunda öteki onun yerini kısmen tutabilir. Zamanı az olan, işin bir kısmını parayla satın alabilir: paketlemeyi ücretli birine yaptırmak gibi. Parası az olan, ilişkileriyle telafi edebilir: Berivan'ın kamyoneti ödünç alması gibi. Becerisi eksik olan, zamanını öğrenmeye ayırabilir. Ama telafinin bir sınırı var. Risk kapasitesi düşükse, başka hiçbir başlık bunu kapatamaz; çünkü o satır işin değil, hanenin dayanabileceği sınırı gösterir. Bu yüzden profilde ilk okunacak satır en sona yazılan satırdır.

Bu beş başlık birlikte bir resim çizer.

Başlangıç profili kurucuyu yargılamak için değil, işi doğru boyutta tasarlamak için yazılır. Berivan'ın profili ona büyük bir atölye kurmamasını, kadınların kendi evlerinde ürettiği ve haftada bir ortak noktada toplandığı bir düzeni söylüyor. Bu bir küçülme değil, koşullara uyan bir tasarım. Seviye 2'de eldekiyle başlamayı konuşurken bu profile geri döneceğiz; çünkü orada savunulan düşünce tam da budur: hedeften değil, elindeki araçlardan ve göze alabileceğin kayıptan başlamak.

Vaka işletmelerinde

Üç profil aynı başlıklarla yazıldı ama her birinde başka bir satır belirleyici çıktı. Hasan Usta'da zamanın saati, Mert ve Ayça'da paylaşılan kira, Oğuzhan'da görünmeyen kefalet. Kimse bu satırları fikrini düşünürken görmedi; hepsi ancak yazılınca ortaya çıktı.

Ne biliyoruz

"Param olsaydı başlardım" cümlesi çok sık duyulur. Para gerçekten bir engel mi, yoksa başka şeylerin kılıfı mı? Bu soru iktisatçıları yirmi yılı aşkın süredir meşgul ediyor ve cevabı hâlâ tartışmalı.

Bu tartışmadan kurucu için çıkan ders iki yönlü. Bir yandan, küçük işletmelerin büyük kısmı için başlangıç sermayesi sanıldığı kadar belirleyici olmayabilir; Berivan'ın işi neredeyse sıfır sermayeyle başladı. Öte yandan para tamamen önemsiz de değildir; işini kaybedip birikimiyle başlamak zorunda kalan kişi ile birikimini bir seçenek olarak kullanan kişi aynı kararı vermiyor. Başlangıç profili burada işe yarar: "param yok" cümlesini "işe şu kadar para koyabilirim, evim şu kadar ay dayanır" cümlesine çevirdiğinde, engelin para mı yoksa başka bir şey mi olduğu görünür hâle gelir.

Yaygın hatalar

Girişim Defteri

Bu ödev bir taslak; temize çekileceği yer sonraki derste açacağın defter. Burada dürüst olmak, iyi görünmekten önemli: bu sayfayı yalnız sen okuyacaksın.

Defter: Beş başlıklı taslak profil ve onun altına tek bir cümle: bu profil, düşündüğün işin hangi biçimini dışarıda bırakıyor?

Özet

1. Aynı fikir, farklı koşullardaki iki kurucunun elinde iki farklı işe dönüşmek zorundadır.
2. Başlangıç profili beş başlıktan oluşur: zaman, birikim, hanenin yükü, beceri ve ilişkiler, risk kapasitesi.
3. Risk kapasitesi riske istekli olmaktan ayrıdır ve rakamla yazılabilir.
4. Paranın girişim için ne kadar engel olduğu araştırmacılar arasında tartışmalıdır; profil engelin gerçekten para olup olmadığını görünür kılar.

Kendini sına

1. Berivan'ın profilinde onu büyük bir atölye kurmaktan alıkoyan iki satır hangileri?
2. Mert ve Ayça'nın risk kapasitesi neden kâğıt üzerinde göründüğünden düşük?
3. Hurst ve Lusardi ile Fairlie ve Krashinsky'nin bulguları arasındaki fark, "param olsaydı başlardım" diyen biri için ne anlama geliyor?

Yanıtlar

1. Zamanı ve birikimi. Serbest saatleri akşam dokuzdan sonra ve gündüzleri tarla, çocuklar ve dükkândaki iş arasında bölünmüş; birikimi de yok denecek kadar az. Bu iki satır, kadınların kendi evlerinde ürettiği ve haftada bir toplandığı küçük bir düzeni öneriyor.
2. Çünkü aynı evi paylaşıyorlar ve kira iki maaşa göre ayarlanmış. Biri ayrıldığında öteki kirayı tek başına taşıyamıyor; bu yüzden ikisinin aynı anda işten ayrılması, iki ayrı kapasiteyi tek bir kırılgan kapasiteye dönüştürüyor.
3. Paranın gerçekten engel olup olmadığının kişiden kişiye değiştiği anlamına geliyor. Bazı araştırmalar küçük işletmelerin çoğu için paranın belirleyici olmadığını, bazıları ise önemli olduğunu gösteriyor. O kişi için en yararlı adım, "param yok" cümlesini profilindeki rakamlara çevirmek ve engelin gerçekten para mı, yoksa zaman, beceri ya da cesaret mi olduğunu görmek.

Sonraki derse köprü

Berivan'ın okul defterinin arka sayfası, bu akademinin tuttuğu defterin küçük bir habercisiydi. Sonraki ders bir atölye: Girişim Defteri'ni açmak. Defterin bölümlerini, dört kapıyı ve masa başı yolunu tanıyacak, bu derste taslağını çıkardığın başlangıç profilini defterin ilk sayfasına işleyeceksin.