Hayvanı tanımak

Öğrenme hedefi

Bir yaban hayvanını fotoğraflamadan önce onun gününü, alışkanlıklarını ve bir sonraki hareketini haber veren işaretleri bilmenin kareyi nasıl önceden hazırladığını açıklayabileceksin. Bir türün beslendiği, dinlendiği ve hareketli olduğu saatleri bir alan kılavuzundan, deneyimli gözlemcilerden ve kendi notlarından çıkaracak, sahaya o saatlerde gideceksin. Bir kuşun havalanmadan önce yaptığı küçük hareketleri tanıyıp deklanşöre hazır olacak, rüzgârın yönünü kalkış yönünü tahmin etmek için kullanacaksın. Gözlemlerini bir sahada tutulan defterde biriktirecek, her dönüşte hayvanı biraz daha iyi tanıyacaksın. Hayvanları yıllardır tanıyan bir çiftçiden ya da bir balıkçıdan öğrenirken onun bilgisini anacak ve onu sabahın alçak ışığında, teni kendi renginde çekeceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın kiralık uzun objektifle öğle saatinde göl kıyısında üç saat bekliyor. Sazlar sessiz; birkaç ördek uzakta uyukluyor, balıkçıl ortalıkta yok. Eli boş dönüyor. Akşam kulüpteki kuş gözlemcisi ona gülümsüyor: balıkçıl her sabah güneş doğarken kıyının kuzey ucunda, sığ suda avlanır, öğlen ağaçlara çekilir. Ördekler de öğle saatini dinlenerek geçirir. Arkadaşın kuşun ne yaptığını hiç bilmeden onu çekmeye çalıştığını fark ediyor. İyi fotoğraf neden biyolojiyle başlar?

Bağlam

Bir hayvanın rahatsız olduğunu davranışından okumayı ve kaçış mesafesine ulaşmadan durmayı yaban hayatı etiğinde öğrenmiştin (Ders Y.1). Işığın ve biçimlerin uygun olduğu bir yerde durup sahneyi tamamlayacak olayı beklemeyi anı yakalayan ustaların yönteminde görmüştün (Ders 26.2). Bir projenin gözlemlerini, çekim notlarını ve erişim bilgilerini bir defterde toplamayı da proje planlamada kurmuştun (Ders 23.4).

Yaban hayatında beklemek, neyin, nerede ve ne zaman olacağını bilince anlam kazanır. Bir hayvanın davranışını bilen fotoğrafçı kareyi önceden görür: kuşun hangi daldan kalkacağını, hangi yöne uçacağını, ışığın o sırada nereden geleceğini. Bilmeyen ise sadece şansa bekler. Bu ders, bir hayvanı fotoğraf için değil, önce kendisi için tanımanın yolunu ele alıyor.

Basit açıklama

Hayvanın günü nasıl geçer?

Günlük döngü, bir hayvanın gün içinde beslenme, dinlenme, tüy bakımı, yıkanma ve hareket arasında izlediği düzendir. Birçok kuş sabahın ilk saatlerinde ve öğleden sonranın sonunda en hareketlidir; öğlenin sıcağında gölgeye çekilir ve dinlenir. Birçok memeli de alacakaranlıkta, şafakta ve akşam karanlığına yakın hareketlenir. Kıyılarda su kuşları gel-gitin ya da su seviyesinin açtığı çamurlukları izler. Bu döngü türden türe ve mevsimden mevsime farklılaşır.

Döngüyü bilmek, sahaya doğru saatte gitmeyi sağlar. Sabah beslenmeye gelen bir kuş, alçak ve sıcak bir ışıkta, hareketli ve dikkatini yemeğe vermiş olarak görünür. Öğlenin sert ışığında dinlenen bir kuş ise çoğu zaman bir dalın gölgesinde, gözünü kapamış bir top olarak kalır. Bir kuşun her sabah aynı sığ suyu, aynı dalı ya da aynı kıyı parçasını kullandığını fark etmek, kareyi ışığa ve arka plana göre önceden kurmanın ilk adımıdır.

Kuş kalkmadan önce ne yapar?

Öncü davranış, bir hayvanın bir hareketten hemen önce yaptığı ve o hareketi haber veren küçük davranıştır. Birçok kuş havalanmadan önce hafifçe çömelir, öne doğru eğilir, kanatlarını gövdesinden biraz ayırır ya da dışkısını bırakarak hafifler. Bu işaretleri gören fotoğrafçı parmağını deklanşöre koyar ve kalkışı kaçırmaz. Bir memelinin kulaklarını bir yöne dikmesi, bir sesi dinlemesi ya da bir yere bakması da bir sonraki hareketinin yönünü söyler.

Rüzgâr da yardımcı olur. Kuşlar çoğu zaman rüzgâra karşı kalkar ve rüzgâra karşı iner, çünkü karşıdan gelen hava onlara daha az hızla daha çok kaldırma verir. Rüzgârı sırtına alıp kuşa yüzünü dönersen, kalkan kuş çoğu zaman sana doğru ya da yanından geçer. Bu, kanatları açık, yüzü sana dönük bir kareyi mümkün kılar. Işığın yönünü de aynı hesaba katmak, kuşun hem yüzünün hem de kanatlarının aydınlık olduğu bir anı yakalamayı sağlar.

Bilgi nereden gelir?

Alan kılavuzu, türleri tanımlayan, görünüşlerini, seslerini, yaşam alanlarını ve davranışlarını anlatan resimli başvuru kitabı ya da uygulamadır. Bir kuşun adını ve alışkanlıklarını öğrenmek, onu nerede ve ne zaman arayacağını söyler. Yerel kuş gözlem grupları, deneyimli gözlemciler ve orada yaşayıp çalışan insanlar, bir kılavuzun veremeyeceği yerel bilgiyi verir: bu göldeki balıkçıl her sabah hangi kıyıya iner, leylekler tarlaya hangi hafta gelir.

Kendi gözlemlerini sahada bir deftere yazmak bu bilgiyi biriktirir: tarih, saat, hava, rüzgâr, hangi tür, ne yapıyordu, nereye gitti. Birkaç haftalık notlar bir desen gösterir. Bilgiyi bir çiftçiden ya da bir balıkçıdan öğrendiysen, onun adını ya da katkısını anmak ve isterse onu da fotoğraflamak bir teşekkürdür. Sabahın alçak ve sıcak ışığı yüzünün bir yanını aydınlatır; açık bir tende bu ışık yanakları kızartabilir, koyu bir tende ise sıcak parlaklıklar ve derin gölgeler bırakır. Pozu aydınlık tarafa göre yapmak ikisini de kendi renginde tutar.

Görsel kanıt

Arkadaşın ertesi sabah güneş doğmadan kıyının kuzey ucuna gidiyor. Rüzgâr doğudan, güneşin doğacağı yönden esiyor; sırtını hem rüzgâra hem güneşe verip kıyıya bakan bir kayanın arkasına oturuyor. Sığ suda balıkçıl, başını eğmiş, adım adım yürüyor.

Yirmi dakika boyunca izliyor. Kuş iki kez gagasını suya daldırıyor; bir sonrakinde bir balıkla doğruluyor, ışık gagasındaki pullara vuruyor. Birkaç dakika sonra kuş çömeliyor, öne eğiliyor. Arkadaşın deklanşöre basıyor: balıkçıl rüzgâra karşı, kanatlarını açıp ona doğru havalanıyor; kanat altları sabah ışığında aydınlık.

Dönüşte, gölün kenarındaki tarlada çalışan yaşlı bir çiftçi, koyu tenli bir adam, ona leyleklerin her yıl sabanın arkasından geldiğini anlatıyor. Arkadaşın deftere yazıyor, sonra izin isteyip onu sabah güneşi yüzünün bir yanına vururken çekiyor; pozu aydınlık yanağa göre yapıyor, teni sıcak ve ayrıntılı.

Sık yapılan hata

Özet

İyi yaban hayatı fotoğrafı biyolojiyle başlar, çünkü hayvanın günlük döngüsünü, sık kullandığı yerleri ve bir hareketi haber veren öncü davranışlarını bilen fotoğrafçı kareyi önceden görür ve doğru saatte, doğru yerde, rüzgârı ve ışığı hesaba katarak bekler. Bu bilgi alan kılavuzlarından, deneyimli gözlemcilerden, o doğayla yaşayan insanlardan ve sahada tutulan notlardan gelir; bilgiyi paylaşan insan anılır ve isterse teni kendi renginde fotoğraflanır.

Mini ödev

Bu ödevde bir türü bir hafta boyunca tanıyacaksın.

1. Yakınında düzenli görebileceğin bir kuş türü seç ve bir alan kılavuzundan ya da bir gözlemciden onun beslenme, dinlenme ve hareketli olduğu saatleri öğren.
2. Bir hafta boyunca en az üç kez farklı saatlerde git ve her seferinde saati, havayı, rüzgârı ve kuşun ne yaptığını deftere yaz.
3. Notlarında bir desen bulduğunda o saatte ve rüzgârı sırtına alarak bekle; kalkıştan önceki davranışı yakalamaya çalış.

Kendini değerlendir

• Kuşun en hareketli olduğu saati notlarından çıkarabildin mi?
• Kalkıştan önce bir öncü davranış fark ettin mi?
• Karede hayvan bir şey yaparken mi, yoksa yalnızca dururken mi görünüyor?

Sözlük

Mini test

1. Birçok kuş günün hangi saatlerinde en hareketlidir?

• A) Öğlenin en sıcak saatinde
• B) Sabahın ilk saatlerinde ve öğleden sonranın sonunda
• C) Yalnızca gece
• D) Her saatte aynı ölçüde

2. Hangisi bir kalkış öncesi davranıştır?

• A) Kuşun gözlerini kapayıp uyuklaması
• B) Kuşun tüylerini kabartıp dinlenmesi
• C) Kuşun tek ayağı üstünde durması
• D) Kuşun çömelip öne eğilmesi

3. Kuşlar çoğu zaman hangi yöne kalkar?

• A) Rüzgâra karşı
• B) Rüzgârla aynı yöne
• C) Her zaman güneye
• D) Her zaman fotoğrafçının tersine

4. Sahada tutulan notlar neden işe yarar?

• A) Makinenin ayarlarını kendiliğinden değiştirdiği için
• B) Kuşları çağırdığı için
• C) Birkaç haftada hayvanın saatlerini ve yerlerini gösteren bir desen ortaya çıkardığı için
• D) Konumu paylaşmayı kolaylaştırdığı için

Cevaplar

1. B — Birçok kuş sabah ve akşamüstü beslenir, öğlen sıcağında gölgede dinlenir.
2. D — Çömelme ve öne eğilme, kanatları açmadan hemen önce görülen bir hazırlıktır.
3. A — Karşıdan esen rüzgâr kuşa daha az hızla daha çok kaldırma sağlar.
4. C — Tarih, saat, hava ve davranış notları biriktikçe tekrar eden düzen görünür hâle gelir.

Özet kartı

• Önce hayvanı tanı, sonra çek.
• Günlük döngüyü öğren: sabah ve akşamüstü çoğu zaman en hareketli saatler.
• Öncü davranışı izle: çömelme, öne eğilme, kulakların yönü.
• Rüzgârı sırtına al; kuş çoğu zaman rüzgâra karşı kalkar.
• Kılavuz, gözlemci, yerel insan ve defter; bilgiyi vereni an, isterse ışığı yüzüne göre ölçerek çek.

Sonraki derse köprü

Arkadaşın balıkçılın saatini ve yerini artık biliyor, ama her sabah aynı şey oluyor: kuş onu kıyıda görür görmez birkaç adım uzaklaşıyor ve sırtını dönüyor. Kayanın arkasında oturmak bile bir süre sonra yetmiyor. Nasıl görünmez olursun? Sonraki ders, bir gizlenme çadırının, kamuflajın ve bir yerde saatlerce kıpırdamadan oturabilmenin, hayvanın kendi hâlinde kalmasını nasıl sağladığını ele alıyor.