Yaban hayatı etiği

Öğrenme hedefi

Bir yaban hayvanını fotoğraflarken onun huzurunu karenin önüne koymanın ne demek olduğunu sahada uygulayabileceksin. Bir hayvanın seni fark edip rahatsız olmaya başladığını davranışından okuyacak, kaçmasından önce durup geri çekilecek, onu yerinden kaldıracak kadar sokulmayacaksın. Yemlemenin, ses çalarak çağırmanın ve yuvaya yaklaşmanın hayvana neden zarar verebildiğini açıklayacak, yuva döneminde mesafeyi büyüteceksin. Nadir bir türün ya da bir yuvanın yerini paylaşmamanın neden koruma olduğunu bileceksin. Karede o doğayla birlikte yaşayan insanlar, bir balıkçı ya da bir çoban varsa, onları manzaranın bir süsü gibi değil kendi hayatlarının sahibi olarak ve parlak suyun önünde bile yüzleri kendi renginde görünecek biçimde göstereceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın göl kıyısında sazların arasında duran bir balıkçıl görüyor. Kuş tek ayağının üstünde, boynunu kıvırmış, suya bakıyor. Objektifi yeterince uzun değil; kuşu kareye doldurabilmek için sazların kenarından ona doğru sokuluyor. Kuş başını kaldırıp ona dönüyor, sonra bir adım daha atınca kanatlarını açıp havalanıyor. Arkasında, sazların içinde bir yuva ve içinde kıpırdayan bir şey beliriyor. Arkadaşın elinde bulanık bir kanat karesiyle kalakalıyor ve kuşun geri dönüp dönmeyeceğini düşünüyor. Hayvanın huzuru fotoğraftan önemli mi?

Bağlam

Kedileri ve köpekleri onların hızına, dikkatine ve oyun anlarına göre çekmeyi evcil hayvan dersinde denemiştin (Ders 16.9). Belgesel bir karede sahnenin kurulup kurulmadığını, olanın mı yoksa düzenlenenin mi gösterildiğini manipülasyon ve etik dersinde tartışmıştın (Ders 29.4). Uzun bir objektifin sahnenin dar bir dilimini seçip uzaktaki şeyi kareye doldurduğunu da objektif türleri arasında görmüştün (Ders 12.2).

Yaban hayvanı bir evcil hayvan değildir. Seni tanımaz, sana güvenmez; her yaklaşman, onun için bir tehlike olasılığıdır. Kaçmak, uyarı sesi çıkarmak, beslenmeyi bırakmak onun enerjisini harcar ve bazen bir yuvayı, bir yavruyu korumasız bırakır. Bu rota, doğa ve yaban hayatı fotoğrafını ekipmandan, davranıştan ve sabırdan önce bir ilkeyle açıyor: fotoğrafın değeri, hayvanın ona ödediği bedelden büyük değildir.

Basit açıklama

Ne kadar yaklaşılır?

Kaçış mesafesi, bir hayvanın yaklaşan bir insanı tehdit olarak görüp kaçmaya başladığı uzaklıktır. Bu mesafe türe, bireye, mevsime ve yere göre değişir: şehir parkındaki bir ördek birkaç metreye kadar sakin kalabilir, kırdaki bir balıkçıl ya da bir geyik çok daha uzakta kalkabilir. Hayvanı kaçırdığında bu mesafeyi zaten aşmışsındır; kaçan bir kuş enerji harcar, beslenme yerini kaybeder ve bazen yuvasını geride bırakır.

Amaç, kaçış mesafesine hiç ulaşmamaktır. Bunun yolu hayvana değil, onun görebileceği bir yere doğru dolaylı ve yavaş ilerlemek, sık sık durmak, ona doğrudan bakmamak ve gerekirse oturup beklemektir. Uzun bir objektif mesafeyi fotoğrafta kapatır; ama hiçbir objektif yeterince uzun değilse, doğru karar kareyi çekmeden bırakmaktır. Aynı kareyi çekmek isteyen başka fotoğrafçılar varsa, kalabalık bir grubun hayvan üstündeki baskısı tek bir insandan büyüktür; grup olarak geri durmak gerekir.

Rahatsızlık nasıl okunur?

Rahatsızlık belirtisi, bir hayvanın bir insanın varlığından etkilendiğini gösteren davranış değişikliğidir. Kuş başını kaldırıp sana döner, beslenmeyi ya da tüylerini düzeltmeyi bırakır, huzursuzca kıpırdar, bir uyarı sesi çıkarır ya da yavaşça uzaklaşmaya başlar. Bir memeli kulaklarını dikip donar, kuyruğunu kaldırır ya da sürüsüne döner. Bu belirtilerden biri göründüğünde sen zaten fazla yakınsındır; durmak ve birkaç adım geri çekilmek hayvanın yeniden sakinleşmesini sağlar.

Bu belirtileri bilmek, yalnızca hayvanı korumakla kalmaz; iyi fotoğrafın da koşuludur. Rahatsız olmuş bir hayvan gergin, kaçmaya hazır bir duruşla görünür; rahat bir hayvan ise beslenir, uyuklar, yavrusuyla ilgilenir, yani kendisi olur. Yemleme, yani hayvanı yiyecekle çağırmak, ve kuş sesi çalarak onu yaklaştırmak ise hayvanın davranışını değiştirir, onu insana bağımlı kılabilir, beslenme yerlerinde hastalık yayılmasına zemin hazırlayabilir ve üreme döneminde gereksiz bir strese yol açabilir.

Yuva ve yer neden korunur?

Yuva dönemi, hayvanların yuva kurduğu, yumurtaladığı ve yavrularını beslediği, rahatsızlığa en duyarlı oldukları zamandır. Yuvasının yakınında bir insan gören ebeveyn yuvayı terk edebilir; yumurtalar ya da yavrular birkaç dakika içinde soğuktan, sıcaktan ya da bir yırtıcıdan zarar görebilir. Yuvaya yaklaşırken ezilen otlar bir yırtıcıya yol açar. Bu yüzden yuva döneminde mesafe büyütülür, yuvanın yanında beklenmez ve yuvayı daha iyi göstermek için çevresindeki dallar ve sazlar hiçbir zaman kesilip aralanmaz.

Bir fotoğrafın yanında paylaşılan konum, bir yuvayı ya da nadir bir türü onlarca meraklıya açabilir. Hassas bir türün ya da bir yuvanın yerini fotoğrafın bilgisinden çıkarmak ve paylaşmamak bir korumadır. Korunan alanlarda ve bazı türler için yasal kısıtlar da bulunur; gitmeden önce o yerin kurallarını öğrenmek gerekir. Kıyıda o doğayla birlikte yaşayan bir balıkçı ya da bir çoban varsa, onu da bir süs gibi değil kendi hayatının sahibi olarak, sorarak ve yüzüne göre pozlayarak çekmek gerekir; parlak su önünde duran koyu bir yüz, pozlama suya göre yapıldığında kararıp kaybolur.

Görsel kanıt

Arkadaşın bir hafta sonra aynı kıyıya dönüyor. Balıkçılın yuvasını bildiği için o yöne hiç gitmiyor; kıyının karşı ucunda, sazların arasındaki bir boşluğa, rüzgâra karşı oturuyor. Kuş uzakta; objektifiyle yalnızca küçük bir figür.

Yarım saat kıpırdamadan bekliyor. Başka bir balıkçıl kıyı boyunca yürüyerek beslenmeye geliyor. Bir ara başını kaldırıp ona dönüyor; arkadaşın hiç kıpırdamıyor, kuş birkaç saniye sonra beslenmeye devam ediyor. Kare küçük ama kuş rahat: boynunu uzatmış, suya bakıyor, gagasından bir damla düşüyor.

Kıyıda ağlarını toplayan yaşlı balıkçı, teni rüzgârdan ve güneşten koyulaşmış bir adam, ona gülümsüyor. Arkadaşın ondan izin istiyor ve parlak suyun önünde pozlamayı yüzüne göre ayarlıyor; yüzü kendi sıcak kahverengisinde, arkasındaki sazlarda balıkçıl küçük bir leke. Eve döndüğünde kareleri konum bilgisi olmadan paylaşıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Hayvanın huzuru fotoğraftan önemlidir: kaçış mesafesine hiç ulaşmamak, rahatsızlık belirtilerini okuyup durmak ve geri çekilmek, yemlemekten ve ses çalmaktan kaçınmak ve yuva döneminde yuvadan uzak kalmak hem hayvanı korur hem de onun rahat, kendi hâlindeki anlarını görmeyi sağlar. Hassas yerlerin konumu paylaşılmaz; o doğayla yaşayan insanlar kendi hayatlarının sahibi olarak, izinle ve yüzleri kendi renginde gösterilir.

Mini ödev

Bu ödevde bir yaban hayvanını fotoğraf çekmeden önce izleyeceksin.

1. Yakınındaki bir parkta, göl kenarında ya da bahçede bir kuş ya da başka bir yaban hayvanı bul ve on beş dakika boyunca yalnızca izle; ne yaptığını not et.
2. Çok yavaş, dolaylı bir yoldan biraz yaklaş ve ilk rahatsızlık belirtisini gördüğün anda dur; o mesafeyi tahmin edip yaz, sonra birkaç adım geri çekil.
3. Hayvan yeniden sakinleştikten sonra oradan çek; paylaşacaksan konum bilgisini çıkar ve karede biri varsa iznini alıp yüzüne göre pozla.

Kendini değerlendir

• Hayvanın rahatsızlandığını hangi davranışından anladın?
• Çektiğin karede hayvan rahat mı, gergin mi görünüyor?
• Hiçbir kare, hayvanı kaldırmana ya da beslenmesini bozmana mal oldu mu?

Sözlük

Mini test

1. Kaçış mesafesi nedir?

• A) Objektifin en yakın odak mesafesi
• B) Bir hayvanın yaklaşan insanı tehdit görüp kaçmaya başladığı uzaklık
• C) İki fotoğrafçı arasındaki mesafe
• D) Kuşun uçabildiği en uzun mesafe

2. Hangisi bir rahatsızlık belirtisidir?

• A) Kuşun rahatça beslenmeye devam etmesi
• B) Kuşun uyuklaması
• C) Kuşun başını kaldırıp sana dönmesi ve beslenmeyi bırakması
• D) Kuşun yavrusunu beslemesi

3. Yuva döneminde neden mesafe büyütülür?

• A) Ebeveyn yuvayı terk edebilir ve yumurtalar ya da yavrular zarar görebilir
• B) Işık daha iyi olduğu için
• C) Kuşlar o dönemde daha büyük olduğu için
• D) Objektif daha uzun olduğu için

4. Nadir bir türün fotoğrafını paylaşırken ne yapılır?

• A) Konumu ayrıntılı olarak yazmak
• B) Yuvanın yol tarifini eklemek
• C) Fotoğrafı hiç çekmemek
• D) Konum bilgisini çıkarmak ve yeri yazmamak

Cevaplar

1. B — Kaçış mesafesine ulaşıldığında hayvan zaten kaçmaya başlar ve enerji harcar.
2. C — Beslenmeyi bırakıp insana dönmek, hayvanın varlığından etkilendiğini gösterir.
3. A — Birkaç dakikalık terk bile yumurtaları ve yavruları soğuğa, sıcağa ya da yırtıcıya açık bırakabilir.
4. D — Paylaşılan konum hassas bir yeri kalabalığa açabilir, bilgiyi saklamak bir korumadır.

Özet kartı

• Hayvanın huzuru fotoğraftan önce gelir.
• Kaçış mesafesine ulaşma; dolaylı, yavaş, bekleyerek ilerle.
• İlk rahatsızlık belirtisinde dur ve geri çekil.
• Yemleme yok, ses çalma yok, yuvaya yaklaşma yok.
• Hassas konumu paylaşma; o doğayla yaşayan insanı izinle ve yüzüne göre pozlayarak çek.

Sonraki derse köprü

Kıyıda uzaktan çektiği balıkçıl karesinde kuş rahat ama küçük; arkadaşın onu daha büyük görmek istiyor, yaklaşmadan. Kulüpte biri ona dört yüz milimetrelik, kolunun uzunluğunda bir objektif gösteriyor; ağırlığı ve fiyatı onu şaşırtıyor. 400mm ve üstüyle çalışmak nasıl bir şey? Sonraki ders, yaban hayatı için uzun objektifleri, onları taşımanın ve sabit tutmanın yollarını ve ağırlık ile bütçe arasındaki dengeyi ele alıyor.