Açılar

Öğrenme hedefi

Makineyi bir tabağa hangi yükseklikten ve eğimle yönelteceğini, yemeğin bilgisinin üst yüzünde mi yoksa yan yüzünde mi durduğuna bakarak seçebileceksin. Tepeden, kırk beş dereceden ve masa hizasından çekilen bir yemeğin neyi gösterip neyi sakladığını görecek, üç açıyı bir kural değil bir soru olarak kullanacaksın. Yuvarlak bir tabağın açı küçüldükçe basıklaşan bir elipse döndüğünü hesaplayacak ve bu basıklığın yemeğin ne kadarını gösterdiğini okuyacaksın. Yan açılarda arka planın kareye girdiğini, tepeden bakışta masanın yüzeyinin fon olduğunu hesaba katacak; odak uzaklığını açıya göre seçeceksin. Tepeden çekilen bir sofrada farklı tenlerden ellerin ışık kaynağına göre nereye yerleşeceğini düşüneceksin.

Merak sorusu

Lokanta sahibi telefonunu masanın üstüne tutup yaslanmış köfteleri tepeden çekiyor ve ekrana bakınca yüzü düşüyor: dünkü yükseklik gitmiş, köfteler yan yana üç kahverengi daireye dönmüş, altlarındaki marul görünmüyor. Aynı telefonla çektiği mercimek çorbası ve meze tabağı ise tepeden bir resim gibi düzenli; yuvarlak kâseler, renk renk mezeler, aralarında bir kaşık. Ertesi gün aşçı büyük bir sütlaç kâsesi ve üç katlı bir baklava tepsisi çıkarıyor; hangisini nereden çekeceğini bilmiyor. Tepeden mi, 45 derece mi?

Bağlam

Pizzayı ve meze tabağını makineyi yere dik tutarak bir harita gibi okumayı, ev sofrasını çektiğin günden hatırlıyorsun (Ders 16.7). Diz boyundan, göz hizasından ve bir sandalyenin üstünden bakınca aynı sahnenin nasıl başka bir şey söylediğini de kompozisyonda sınamıştın (Ders 14.6). Yakından geniş açıyla çekilen bir şeyin öndeki kısmının büyüyüp arkasının küçüldüğünü de objektif bölümünde karşılaştırmıştın (Ders 12.4).

İlk yemek dersinde tepeden çekimi ve yarım açıyı bir sofrada tanıdın. Bu ders o seçimi bir menünün her tabağı için sistematik bir karara dönüştürüyor: bir kâseyi, bir tepsiyi, bir bardağı neden başka bir açıdan çektiğini söyleyebilmek ve aynı yemek türünü menüde hep aynı açıdan göstermek için.

Basit açıklama

Yemeğin hangi yüzü anlatır?

Anlatan yüz, bir yemeğin bilgisini, yani onu tanıtan renkleri, dizilişi ya da katmanları taşıyan yüzüdür. Bir çorbanın, bir pizzanın, bir meze tabağının ya da bir kahvaltı sofrasının anlatan yüzü üstüdür: ne olduğu, neyin nereye dizildiği yukarıdan okunur. Bir hamburgerin, katlı bir pastanın, bir baklava diliminin ya da bir bardak ayranın anlatan yüzü ise yanıdır: katmanlar, yükseklik ve köpük yandan görünür.

Açı, anlatan yüze bakacak biçimde seçilir. Tepeden bakış üst yüzü eksiksiz gösterir ama yüksekliği tümüyle siler; yaslanmış köfteler bu yüzden düz dairelere döner. Masa hizası yan yüzü tam gösterir ama üst yüzü saklar; çorbanın içi bu açıda görünmez. Kırk beş derece ikisinin arasında durur: üst yüzün bir kısmını ve yanın bir kısmını birlikte verir, bu yüzden hem üstü hem yanı olan pek çok tabak için iyi bir başlangıçtır.

Açı seçimi ezberlenecek bir tablo değil, her tabakta yeniden sorulan bir sorudur: bu yemeği bir müşteriye anlatırken en çok neyi göstermem gerekiyor? Bir yemeği bir kez seçtiğin açıdan çektiğinde, menüdeki bütün benzer yemekleri de aynı açıdan çekmek sayfaya düzen verir.

Tabak neden basıklaşır?

Tabak elipsi, yuvarlak bir tabağın ya da kâsenin açı küçüldükçe basıklaşan bir elips olarak görünmesidir. Basıklık, makinenin masaya göre açısının sinüsüyle hesaplanır: tepeden, doksan derecede tabak tam bir dairedir; kırk beş derecede elipsin kısa kenarı uzun kenarının yaklaşık yüzde yetmişidir; otuz derecede yarısı, on beş derecede dörtte birine yakındır.

Bu sayı, tabağın içinin ne kadarının göründüğünü söyler. Kırk beş derecede çorbanın yüzeyi hâlâ geniş bir şerit olarak okunur; on beş derecede ise ince bir çizgiye iner ve kâsenin yanı öne çıkar. Bir baklava tepsisinin kat kat kesiti on beş dereceyle masa hizası arasında en iyi görünür. Bir sütlacın kızarmış yüzü ise kırk beş ile tepeden bakış arasında anlaşılır.

Açı değişince başka neler değişir?

Masa hizası, makinenin masanın yüzeyine yakın, yemeğe yandan ve neredeyse yatay bakmasıdır. Bu açıda yemeğin arkasındaki duvar, pencere ya da mutfak da kareye girer; bu yüzden fon, açıyla birlikte düşünülür. Tepeden bakışta ise fon yalnızca masanın yüzeyidir: bir mermer, bir ahşap ya da bir keten örtü. Kırk beş derecede fon, masanın arka kenarı ile ötesindeki alan arasında bölünür ve sade tutulmazsa dikkati dağıtır.

Odak uzaklığı da açıyla konuşur. Yan açılarda yemeğe yakından geniş açıyla bakmak, öndeki köfteyi büyütüp arkadakini küçültür ve bir hamburgeri öne eğilmiş gibi gösterir. Biraz uzaktan, tam karede seksen beş ile yüz milimetre arası bir odak uzaklığıyla çekmek oranları gözün gördüğüne yaklaştırır. Tepeden bakışta ise geniş bir sofrayı sığdırmak için daha geniş bir açı gerekir, ama kenarlardaki kâselerin esnemesine dikkat etmek gerekir.

Tepeden çekilen bir sofrada eller de kareye girer. Aynı ışık açık ve koyu iki eli birlikte aydınlattığında, açık el beyaz bir tabağın yanında önce yanar, koyu el ise gölgede kalır. Açık teni ışıktan biraz uzağa, koyu teni ışığa biraz yakına yerleştirmek, ikisini tek pozlamada aynı karede kendi tonunda tutar.

Görsel kanıt

Arkadaşın aşçının çıkardığı dört yemeği bir kâğıda yazıp her birinin anlatan yüzünü not ediyor: mercimek çorbası üst, meze tabağı üst, sütlaç üst ve biraz yan, baklava yan.

Mezeyi ve çorbayı tepeden çekiyor; kâseler tam birer daire, renkler bir desen gibi. Sütlacı kırk beş dereceden çekiyor: kâse yüzde yetmişlik bir elips, kızarmış yüzü geniş bir şerit, kâsenin yanındaki koyu çizgi de görünüyor. Baklavayı on beş dereceden, seksen beş milimetreyle ve biraz uzaktan çekiyor: tepsinin yüzü ince bir çizgi, ama kesilmiş dilimin kat kat yaprakları ve arasındaki fıstık yeşili bütün karenin konusu. Arkadaki mutfak tezgâhı dağınık görünüyor; bir kara tahtayı arkaya dikiyor.

Yeniden tepeden, meze tabağının iki yanından iki el uzanıyor: esmer tenli aşçının ve çok açık tenli yamağın elleri. İlk karede yamağın parmakları beyaz tabağın yanında yanmış, aşçının eli ise gölgede. Arkadaşın yamağı ışığın uzak yanına, aşçıyı yakın yanına geçiriyor; yeni karede iki el de kendi tonunda, biri çilli ve pembe, öteki sıcak kahverengi.

Sık yapılan hata

Özet

Açıyı yemeğin şekli belirler: bilgisi üstünde duran yemekler tepeden, katmanları yanında duranlar masa hizasından ya da düşük bir açıdan, ikisini birlikte taşıyanlar kırk beş dereceden anlaşılır. Tabak elipsi açının ne kadarını gösterdiğini söyler, fon ve odak uzaklığı açıyla birlikte seçilir. Tepeden bir sofrada farklı tenlerden eller, ışığa göre yerleştirilerek aynı pozlamada kendi tonunda kalır.

Mini ödev

Bu ödevde üç farklı yemeği üç açıdan çekip anlatan yüzlerini bulacaksın.

1. Üstü düz bir yemek, katmanlı bir yemek ve bir bardak içecek seç; her birinin anlatan yüzünü önceden yaz.
2. Her birini tepeden, kırk beş dereceden ve masa hizasından çek; tabağın elipsinin nasıl basıklaştığına ve hangi açının anlatan yüzü en iyi gösterdiğine bak.
3. Tepeden bir karede iki kişinin elini, ikisinin de onayıyla, aynı tabağa uzanırken çek; tenler farklıysa ışığa göre yerlerini değiştirip karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Seçtiğin açı, önceden yazdığın anlatan yüzü gösteriyor mu?
• Yan açılarda arka plan sade mi?
• Tepeden karede iki el de tek pozlamada kendi tonunda mı?

Sözlük

Mini test

1. Bir hamburgerin anlatan yüzü hangisidir?

• A) Katmanlarını gösteren yanı
• B) Üst ekmeği
• C) Alt yüzü
• D) Tabağın kenarı

2. Kırk beş dereceden çekilen yuvarlak bir tabağın elipsi ne kadar basıktır?

• A) Tam bir dairedir
• B) Kısa kenarı uzun kenarının yaklaşık yüzde yetmişidir
• C) İnce bir çizgidir
• D) Kısa kenarı uzun kenarının dörtte biridir

3. Masa hizasından çekerken neye ayrıca dikkat edilir?

• A) Masanın yüzeyine
• B) Tabağın elipsine
• C) Kareye giren arka plana
• D) Beyaz dengesine

4. Tepeden bir sofrada açık ve koyu iki el tek pozlamada nasıl korunur?

• A) İkisi de ışığa en yakın yere konur
• B) Işık tepeden verilir
• C) Diyafram kısılır
• D) Açık el ışıktan biraz uzağa, koyu el ışığa biraz yakına konur

Cevaplar

1. A — Hamburgerin ekmeği, köftesi ve yeşilliği üst üste durur ve yandan okunur.
2. B — Kırk beş derecenin sinüsü yaklaşık 0,71'dir; kısa kenar bu oranda kısalır.
3. C — Yatay bakışta yemeğin ardındaki duvar ya da mutfak da kareye girer.
4. D — Işığa uzaklık farkı iki tenin aydınlığını birbirine yaklaştırır.

Özet kartı

• Önce anlatan yüzü bul: üst mü, yan mı?
• Tepeden üstü, masa hizası yanı, kırk beş derece ikisini gösterir.
• Tabak elipsi: basıklık açının sinüsü; 45° ≈ yüzde yetmiş.
• Açıyla fon ve odak uzaklığı birlikte seçilir.
• Tepeden sofrada açık el ışıktan uzağa, koyu el yakına.

Sonraki derse köprü

Lokanta sahibi bütün menüyü yeniden çektirmek istiyor: yirmi iki yemek, tek bir öğleden sonra, üstelik mutfak o saatlerde de sipariş hazırlıyor. Arkadaşın ışık çadırını, sehpayı ve levhaları düşünüyor; mutfakta ne yerleri var ne zamanları. Mutfakta hızlı çalışmak nasıl olur? Sonraki ders, bir restoranın kendi ışığını okumayı ve taşınabilir küçük bir setle servis akışını bozmadan hızlı çalışmayı ele alıyor.