Klişelerden kaçmak

Öğrenme hedefi

Herkesin aynı noktadan, aynı saatte ve aynı açıdan çektiği bir yerde, o yerin tanınmış görüntüsünü bırakmadan kendine ait bir kare bulabileceksin. Aynı yere başka bir saatte, örneğin şafakta ya da gece dönerek ışığın ve kalabalığın nasıl değiştiğini göreceksin. Bilinen manzaraya sırtını dönüp arkanda olanı, yani o manzarayı izleyen insanları ve onlara vuran ışığı çekeceksin. Kalabalığı bir engel olarak değil bir konu olarak, turistleri ve yerlileri aynı sahnenin parçası olarak göstereceksin. Tanınmış bir yapının bütününü değil, onu yine de tanıtan küçük bir parçasını seçeceksin. Gün batımının sıcak ışığında yüzlerin ve tenlerin fazla turuncuya kaymamasını beyaz dengesiyle gözeteceksin.

Merak sorusu

Adanın limanının yukarısında, beyaz badanalı bir şapel denize karşı duruyor. Akşamüstü arkadaşın oraya çıktığında şapelin önündeki taş setin üstünde onlarca kişi var: telefonlar, makineler, selfi çubukları, hepsi aynı yöne dönük. Arkadaşın da aralarına sıkışıp şapeli, mavi kubbesini ve arkasındaki denizi çekiyor. Ekranda kusursuz ama tanıdık bir kare var; arama yaptığında aynı karenin binlerce kez paylaşıldığını görüyor. Herkesin çektiği yerde farklı bir kare mümkün mü?

Bağlam

Aynı konuya aynı açı, saat ve objektifle bakmanın gözün yeni bir şey görmesini nasıl engellediğini, yani tekrar tuzağını yaratıcı tıkanıklık dersinde tanımıştın (Ders 23.5). Bir manzaranın en kolay görüldüğü, çoğu zaman işaretlenmiş ve herkesin çektiği yeri, seyir noktasını manzara fotoğrafında konuşmuştuk (Ders 16.2). Meydandaki çınarı akşamüstü, önünden geçen çocuklarla yeniden çekip listeden düştüğün günü de hatırlıyorsun (Ders T.1).

Tanınmış yerler, tanınmış oldukları için tuzaktır: gözümüz onları zaten bin kez görmüştür ve makine kendiliğinden o bilinen açıya yönelir. Ama aynı yerler, herkesin baktığı yönün dışında, herkesin gittiği saatin dışında ve herkesin gördüğü bütünün içinde, henüz çekilmemiş kareler taşır. Bu ders, o kareleri aramanın yollarını ele alıyor.

Basit açıklama

Arkana bakınca ne görünür?

Ters bakış, tanınmış bir manzaranın önünde ona sırtını dönüp arkada olanı, çoğu zaman o manzarayı izleyen insanları ve yüzlerine vuran ışığı çekmektir. Bir gün batımında herkes güneşe bakarken, güneşin ışığı onların yüzlerine vurur: sıcak, alçak ve yandan. Manzaranın kendisi binlerce kez çekilmiştir, ama ona bakan yüzler, o akşamın ve o insanların kendine özgü anıdır.

Ters bakış, bir yerin nasıl yaşandığını gösterir. Bir şapelin önünde gün batımını bekleyen bir çift, telefonunu kaldırmış bir çocuk, bir bankta oturup denize bakan bir yaşlı adam. Bu kareler çoğu zaman manzaranın kendisinden daha çok şey anlatır ve bir dizide kartpostal karesinin hemen yanında durarak onu tamamlar. Yüzleri tanınabilir biçimde çekilen kişilerden, ters bakışta da, izin alınır.

Kalabalık neden bir konu olabilir?

Seyirci karesi, tanınmış bir yerde toplanan kalabalığı bir engel olarak değil, karenin asıl konusu olarak gösteren karedir. Bir şapelin önünde yan yana dizilmiş yirmi telefon, bir müzede aynı tabloya uzanan kollar, bir seyir noktasında sıraya girmiş turistler, çağımızın seyahatini anlatan bir gerçektir. Kalabalığı karenin dışında bırakmak için saatlerce beklemek yerine, onu dürüstçe göstermek bir gözlemdir.

Seyirci karesinde turistler ve yerliler aynı sahnenin parçasıdır. Kalabalığın kenarında simit satan bir satıcı ya da setin altında ağlarını onaran bir balıkçı, aynı yerin iki ayrı hayatını yan yana koyar. Bu kareler bir yeri yalnızca hoş değil, olduğu gibi gösterir.

Seyirci karesi için kalabalığın biraz dışına, bir basamağın üstüne ya da setin ucuna çıkmak işe yarar; oradan hem kaldırılmış kollar hem de onların baktığı şey aynı karede görünür. Biraz uzun bir odak uzaklığı, arka arkaya dizilmiş telefonları sıkıştırıp tekrarı vurgular. Burada da kimseyi alaya almadan, yalnızca gözlemlemek esastır; turistler de o yerin bugünkü hayatının bir parçasıdır.

Saat ve parça ne değiştirir?

Aynı yer farklı saatlerde başka bir yerdir. Şafakta bir şapelin önü çoğu zaman boştur, ışık yumuşak ve serindir, kubbenin mavisi denizin sisine karışır. Gece ise şapelin lambası yanar ve kubbe yıldızların altında durur. Kalabalığın gelmediği saatler, aynı ikonu herkesin bildiğinden başka bir ışıkta gösterir.

İkon parçası, tanınmış bir yapının bütününü değil, onu yine de tanıtan küçük bir ayrıntısını gösteren karedir: şapelin mavi kubbesinin bir kenarı ve üstündeki çan, kapısının eskimiş mavi boyası, duvarındaki kireç izleri. Tanınmış yer bir kez görülmüş olduğu için, izleyici onu küçük bir parçasından da tanır. Böylece kare hem yeri söyler hem de ona yeni bir yakınlıkla bakar.

Gün batımının ışığı tenleri de değiştirir. Sıcak bir beyaz dengesiyle turuncuya boyanmış bir kare, açık bir teni kızartıp koyu bir teni bakır bir yüzeye çevirir. Beyaz dengesini gün ışığına yakın tutup sıcaklığı ışığın kendisine bırakmak, yüzlerin o akşamki gerçek rengini korur.

Görsel kanıt

Arkadaşın kalabalığın arasından çıkıp setin öteki ucuna yürüyor ve şapele sırtını dönüyor. Güneş batarken setin üstündeki yüzlere alçak, altın bir ışık vuruyor. Kulübün koyu tenli bisikletçisi, çilli arkadaşının omzuna yaslanmış gün batımına bakıyor. İkisinden izin alıp çekiyor. İlk karede beyaz dengesini gölge ayarına almış; iki yüz de turuncu. Gün ışığına yaklaştırınca bisikletçinin teninde sıcak bir bakır parıltı, arkadaşının çillerinde pembe bir ton kalıyor.

Sonra kalabalığa dönüyor. Yan yana kaldırılmış yirmi telefonun ekranında aynı şapel parlıyor; setin altında ise yaşlı bir balıkçı sırtını kalabalığa dönmüş ağını onarıyor. Arkadaşın ikisini aynı karede çekiyor.

Ertesi sabah şafakta yeniden çıkıyor. Set boş, deniz sisli. Şapelin mavi kubbesinin yalnızca bir kenarını, çanını ve üstünde tüneyen bir martıyı çekiyor. Kareyi turun diğer üyelerine gösterdiğinde herkes şapeli hemen tanıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Herkesin çektiği yerde farklı bir kare, bilinen kareyi bırakmadan bakışı çevirmekle bulunur: arkaya dönüp manzarayı izleyen yüzleri çeken ters bakış, kalabalığı konu yapan seyirci karesi, başka bir saat ve yapıyı küçük bir ayrıntısıyla tanıtan ikon parçası. Gün batımında beyaz dengesini gün ışığına yakın tutmak, bu yüzlerin ve tenlerin gerçek rengini korur.

Mini ödev

Bu ödevde yaşadığın yerin ya da gittiğin bir yerin en çok çekilen noktasında dört farklı kare çekeceksin.

1. En çok çekilen noktanın bilinen karesini bir kez çek.
2. Aynı noktada arkana dön ve manzarayı izleyen insanları çek; tanınabilir kişilerden izin al.
3. Kalabalığı konu alan bir seyirci karesi ve yapının küçük bir parçasını gösteren bir ikon parçası çek; noktaya bir kez de kalabalığın olmadığı bir saatte dön ve gün batımındaysa beyaz dengesini gün ışığına yakın tut.

Kendini değerlendir

• Dört kareden hangisi yeri en iyi anlatıyor, hangisi senin?
• İkon parçası, yapının bütününü göstermeden onu tanıtıyor mu?
• Gün batımı karelerinde yüzlerin rengi o akşamki gerçek rengine yakın mı?

Sözlük

Mini test

1. Ters bakış nedir?

• A) Makineyi ters tutarak çekmek
• B) Kareyi ters çevirmek
• C) Tanınmış bir manzaraya sırtını dönüp onu izleyen insanları ve yüzlerine vuran ışığı çekmek
• D) Yalnızca gece çekmek

2. Seyirci karesinde kalabalık nasıl ele alınır?

• A) Karenin asıl konusu olarak, dürüstçe
• B) Düzenlemede silinecek bir engel olarak
• C) Karenin dışında bırakılarak
• D) Bulanıklaştırılarak

3. İkon parçası neden hâlâ yeri tanıtır?

• A) Çok geniş bir açıyla çekildiği için
• B) Tanınmış yer bir kez görülmüş olduğundan izleyici onu küçük bir ayrıntısından da tanıdığı için
• C) Üstüne yerin adı yazıldığı için
• D) Kalabalığı gösterdiği için

4. Gün batımında yüzlerin fazla turuncuya kaymasını ne önler?

• A) Beyaz dengesini gölge ayarına almak
• B) ISO'yu yükseltmek
• C) Kareyi siyah beyaza çevirmek
• D) Beyaz dengesini gün ışığına yakın tutup sıcaklığı ışığa bırakmak

Cevaplar

1. C — Manzara bin kez çekilmiştir; ona bakan yüzler ise o akşama özgüdür.
2. A — Kalabalık, yerin bugünkü gerçeğidir ve bir gözlem olarak gösterilebilir.
3. B — Bilinen bir biçimin küçük bir parçası, bütünün hafızasını çağırır.
4. D — Işık zaten sıcaktır; sıcak bir ayar onu ikiye katlar ve tenleri turuncuya boğar.

Özet kartı

• Bilinen kareyi çek, sonra bakışı çevir.
• Ters bakış: manzaraya sırtını dön, izleyen yüzleri çek.
• Seyirci karesi: kalabalık bir engel değil bir konu.
• Başka bir saat ve ikon parçası: şafak, gece, kubbenin bir kenarı.
• Gün batımında beyaz dengesi gün ışığına yakın; tenlerin gerçek rengi.

Sonraki derse köprü

Turun son akşamı arkadaşın, bir haftada çektiği iki bin kareyi pansiyonun terasında bilgisayara aktarıyor: fırın, pazar, avlu, düğün, şapel, feribot, bisikletçiler. Turu düzenleyen bisikletçi kulübün sayfası için on iki kare istiyor. Arkadaşın hangi karenin başa, hangisinin sona konacağını, hangi ayrıntının hangi manzaranın yanına düşeceğini bilmiyor. Bir yolculuk nasıl anlatılır? Sonraki ders, bir açılış karesi, ayrıntılar, insanlar ve manzaralarla bir seyahat hikâyesi kurmayı ele alıyor.