Yerel insanlar

Öğrenme hedefi

Dilini bilmediğin bir yerde bir insandan, bir gülümseme, birkaç yerel kelime ve açık bir jestle fotoğrafını çekmek için izin isteyebileceksin. Makineyi kaldırmadan önce göz teması kuracak, makineyi ve kişiyi işaret ederek soracak ve cevabı bekleyeceksin. Bir baş hareketinin, bir el işaretinin ya da bir dönüşün yerden yere farklı anlamlar taşıyabildiğini bilecek, bir reddi sözsüz de olsa tanıyıp hemen saygı göstereceksin. Çektiğin kareyi ekranda gösterecek, isteyene gönderecek ya da bir baskısını bırakacak, fotoğrafı almakla kalmayıp bir şey vereceksin. Bir avlunun beyaz duvarlarının yüzlere yansıttığı ışığı kullanacak ve güneşte yıllanmış bir teni olduğu gibi, saygıyla çekeceksin.

Merak sorusu

Feribot adanın küçük limanına yanaşıyor ve kulüp bir dağ köyüne tırmanıyor. Bir avluda yaşlı bir kadın, beyaz badanalı duvarın dibinde tahta bir masada hamur açıyor. Elleri unlu, yüzü güneşten kararmış, arkasında kubbeli bir taş fırın. Arkadaşın kapıda donup kalıyor; unlu eller, beyaz duvar ve fırının ağzı tek bir karede buluşuyor. Kadının konuştuğu dilden ise bir tek selamı bile bilmiyor. Makineyi kaldırıp çekse kadının rahatsız olacağından, sormaya kalksa anlaşılmayacağından korkuyor. Dil bilmeden izin istemek mümkün mü?

Bağlam

Kalabalıktan izinli yakın bir portreye uzanan basamakları, yani yaklaşım merdivenini ve bir yabancıyı çekmeden önce zihinde kurulan korku senaryosunu sokak fotoğrafında aşmıştın (Ders S.2). Habersiz çekilmiş bir karedeki kişiyi bulup kareyi göstererek iznini sonradan almayı sokağın etiği ve hukuku üzerine konuşurken görmüştün (Ders S.6). Hangi baş hareketinin ne demek olduğunu, hangi kapının kimseye açılmadığını yola çıkmadan önce birkaç satıra yazmıştın (Ders T.3).

Sokakta bir yabancıdan izin istemek zaten kolay değildir; dilini bilmediğin bir yerde bu, bir de sözcüklerin desteğini kaybetmek demektir. Ama insanlar arasındaki iletişimin büyük kısmı sözcüksüzdür: bir bakış, bir gülümseme, bir el hareketi, bir bekleyiş. Bu ders, bu sessiz dili fotoğraf için kullanmayı ele alıyor.

Basit açıklama

Sözcüksüz nasıl sorulur?

Jest izni, dili bilinmeyen birinden fotoğraf iznini göz teması, bir gülümseme ve açık bir işaretle istemektir. Önce makine indirilmiş hâlde, kişiyle göz göze gelinir ve gülümsenir. Sonra makine hafifçe kaldırılır, bir el makineyi, öteki el kişiyi gösterir ve kaşlar soru sorar gibi kalkar. Cevap beklenir. Bir baş sallama, bir gülümseme ya da bir el hareketiyle gelen bir evet, çoğu zaman bir cümleden daha açıktır.

Yerel dilde birkaç kelime öğrenmek bu sessiz soruyu sıcaklaştırır. Yunanca bir «kaliméra», yani günaydın, ve bir «efharistó», yani teşekkür ederim, bir yabancıyla bir konuk arasındaki farkı yaratabilir. Kelimelerin telaffuzu kusursuz olmak zorunda değildir; çabanın kendisi saygı olarak okunur. Birkaç dakika durup kişinin işini izlemek, bir soru sormadan önce ilgiyi gösterir ve çoğu zaman kapıyı kendiliğinden açar.

Hayır nasıl anlaşılır?

Sözsüz ret, bir insanın fotoğrafının çekilmesini istemediğini sözcük kullanmadan bildirmesidir: elini kaldırıp avucunu kameraya çevirmek, başını çevirmek, yüzünü kapatmak, işine dönüp sırtını vermek. Bu işaretler görüldüğünde makine hemen indirilir, bir teşekkür ya da bir özür jestiyle uzaklaşılır.

İşaretler her yerde aynı anlamı taşımaz. Türkiye'de ve Yunanistan'da başı hafifçe geriye atıp kaşları kaldırmak çoğu zaman «hayır» demektir; başka yerlerde aynı hareket bir onay sanılabilir. Bir baş sallamanın, bir el işaretinin yerel anlamını görgü notuna yazmak ya da oradakilere bakıp öğrenmek, bir reddi evet sanmayı önler. Kararsız bir yüz de bir evet değildir; emin olunamayan bir cevap, reddedilmiş sayılır.

Bir evet de kalıcı değildir. İlk karelerde gülen biri, makine yaklaştıkça ya da çekim uzadıkça rahatsızlanıp yüzünü çevirebilir; bu da bir rettir ve çekim orada biter. Çocuklarda ise çocuğun kendi isteğine ek olarak yanındaki bir büyüğün onayı aranır.

Karşılığında ne verilir?

Karşılık, fotoğrafını çektiğin kişiye, aldığın kare karşılığında bir şey vermektir: kareyi makinenin ekranında göstermek, bir telefon numarasına ya da bir adrese göndermek, bir sonraki gelişte bir baskısını getirmek. Ekranda kendi karesini gören biri çoğu zaman güler, yakınlarını çağırır ve bazen bir sonraki kareye kendiliğinden davet eder. Karşılık, bir alışverişi bir karşılaşmaya çevirir.

Bazı yerlerde insanlar fotoğraf için para ister. Bu, önceden düşünülmesi gereken bir karardır: kimileri bunu bir emeğe karşılık sayar, kimileri ise gerçek anları sahnelenmiş pozlara dönüştürdüğünü düşünür. Hangi yol seçilirse seçilsin, kişiyle açık bir anlaşma ve saygı esastır.

Işık da bir saygı biçimidir. Beyaz badanalı bir avlunun duvarları, yüze her yandan yumuşak bir ışık yansıtan büyük bir yansıtıcı gibi çalışır. Ölçüm parlak duvara göre kurulursa yüz kararır; yüzden alınan bir ölçüm, güneşte yıllanmış bir teni, kırışıklarını ve sıcaklığını olduğu gibi gösterir. Koyu bir ten bu yansıyan ışıkta gölgeden kurtulur; açık bir ten ise duvarların parlaklığında soluklaşmasın diye pozlamanın biraz kısılmasını ister.

Görsel kanıt

Arkadaşın avlunun kapısında birkaç dakika durup kadının hamuru nasıl açtığını izliyor. Kadın başını kaldırınca göz göze geliyorlar; arkadaşın gülümseyip «kaliméra» diyor. Kadın gülerek bir şeyler söylüyor. Arkadaşın makinesini hafifçe kaldırıyor, bir eliyle makineyi, öteki eliyle kadını gösteriyor ve kaşlarını kaldırıyor. Kadın elindeki oklavayı sallayıp başını öne eğiyor: evet.

Kadın hamuru açarken arkadaşın ölçümü yüzünden alıyor. Beyaz duvarlar yüzüne yumuşak bir ışık yansıtıyor; güneşten kararmış teni, alnındaki derin çizgiler ve unlu elleri ayrıntılı. Bir karede kadının torunu kapıdan bakıyor. Arkadaşın makineyi ona da çeviriyor, ama çocuk elini kaldırıp başını geri atıyor. Arkadaşın makineyi indirip gülümsüyor ve çocuğu çekmiyor.

Çekimden sonra kareleri ekranda gösteriyor. Kadın kendi ellerine bakıp gülüyor, kızını çağırıyor. Kızı bir telefon numarası yazıyor ve arkadaşın o akşam karelerden birini gönderiyor. Ertesi sabah avludan geçerken kadın ona sıcak bir ekmek uzatıyor; arkadaşın «efharistó» diyor.

Sık yapılan hata

Özet

Dil bilmeden izin istemek, göz teması, bir gülümseme, birkaç yerel kelime ve makineyi ile kişiyi gösteren açık bir jestle mümkündür. Sözsüz bir ret, yerel anlamı gözetilerek tanınır ve hemen saygı görür; emin olunamayan cevap hayır sayılır. Kareyi göstermek ve paylaşmak bir karşılık olur ve beyaz bir duvarın yansıttığı ışıkta yüzden ölçülen bir pozlama, güneşte yıllanmış bir teni olduğu gibi gösterir.

Mini ödev

Bu ödevde dilini tam bilmediğin ya da ilk kez karşılaştığın birinden sözcüksüz izin isteyeceksin.

1. Bir pazarda ya da bir mahallede, tanımadığın ve işinin başındaki birini birkaç dakika izle; göz teması kur, gülümse ve makineyi ile onu gösteren bir jestle sor.
2. Cevabı bekle; bir evet gelirse ölçümü yüzden alarak çek, bir hayır ya da kararsız bir yüz gelirse makineyi indir ve teşekkür et.
3. Çektiğin kareyi kişiye ekranda göster ve isterse göndermeyi teklif et; neler olduğunu kısa bir notla yaz.

Kendini değerlendir

• Jestin açık mıydı ve cevabı bekledin mi?
• Bir reddi ya da kararsızlığı fark ettin mi, nasıl karşıladın?
• Kareyi gösterdiğinde ya da gönderdiğinde karşılaşma nasıl değişti?

Sözlük

Mini test

1. Jest iznine nasıl başlanır?

• A) Makine kaldırılıp hemen çekilerek
• B) Makine indirilmiş hâlde göz teması kurup gülümseyerek
• C) Uzaktan tele objektifle
• D) Bir tercüman bekleyerek

2. Türkiye'de ve Yunanistan'da başı hafifçe geriye atıp kaşları kaldırmak çoğu zaman ne demektir?

• A) Evet
• B) Tekrar et
• C) Hayır
• D) Biraz bekle

3. Emin olunamayan bir cevap nasıl değerlendirilir?

• A) Evet sayılır
• B) Birkaç kare çekip sonra sorulur
• C) Uzaktan çekilir
• D) Hayır sayılır

4. Beyaz badanalı bir avluda bir yüz nasıl pozlanır?

• A) Ölçüm yüzden alınır, duvar yumuşak bir yansıtıcı gibi çalışır
• B) Ölçüm parlak duvara göre alınır
• C) Flaş patlatılır
• D) Diyafram sonuna kadar kısılır

Cevaplar

1. B — Önce bir insan olarak karşılaşılır, sonra makine kaldırılıp soru sorulur.
2. C — Bu baş hareketi iki ülkede de yaygın bir ret işaretidir; başka yerlerde farklı okunabilir.
3. D — Açık bir evet yoksa rıza da yoktur.
4. A — Parlak duvara göre ölçüm yüzü karartır; yüzden ölçüm teni korur.

Özet kartı

• Önce göz teması ve gülümseme; makine sonra.
• Jest: bir el makineyi, öteki kişiyi gösterir, cevabı bekle.
• Birkaç yerel kelime: günaydın ve teşekkür ederim.
• Sözsüz reddi tanı; kararsız cevap hayır demektir.
• Karşılık ver: ekranda göster, gönder, baskı bırak; yüzden ölç.

Sonraki derse köprü

Adanın limanında akşamüstü herkes aynı noktada duruyor: beyaz bir şapelin önünde, masmavi denize karşı. Onlarca telefon ve makine aynı kareyi, aynı açıdan çekiyor ve arkadaşın da kendi karesinin öncekilerden farksız olduğunu fark ediyor. Herkesin çektiği yerde farklı bir kare mümkün mü? Sonraki ders, farklı bir saat, farklı bir açı ve bir ayrıntıyla klişelerden kaçmayı ele alıyor.