Seyahat fotoğrafçılığı nedir?

Öğrenme hedefi

Bir yolculukta herkesin aynı noktadan çektiği bilinen karenin ötesine geçip bir yerin kendine özgü yüzünü, insanlarını ve kültürünü birlikte anlatan bir dizi kurabileceksin. Bilinen kareyi bir başlangıç olarak kabul edecek, ama dizinin geri kalanını yerin küçük ayrıntılarından, orada yaşayanların gündelik hayatından ve günün saatlerine göre değişen ritminden kuracaksın. Bir yeri bir ünlü yapı göstermeden de tanıtan ayrıntıları arayacaksın. Bir kasabanın sabahını, öğlesini ve akşamını izleyerek hangi saatte ne olduğunu öğrenecek ve çekimini ona göre planlayacaksın. Yerel insanları bir manzaranın süsü ya da bir merak nesnesi gibi değil, kendi hayatlarının içinde gösterecek; düzenlemede tenlerini ve yüzlerini abartılı bir yıpranmışlığa çevirmeyeceksin. Seyahat rotasının ilk adımını atacaksın.

Merak sorusu

Kulübün yaz turu, Ege'nin iç kesimindeki taş evli bir kasabada ilk gecesini geçiriyor. Sabah arkadaşın erkenden kalkıp kasabanın meydanındaki eski çınarı ve arkasındaki camiyi çekiyor. Ekranda tanıdık bir kare var: aynı ağaç, aynı açı, aynı mavi gökyüzü. Kahvaltıda turu düzenleyen bisikletçi telefonundaki kasaba aramasını açıyor ve arkadaşına gösteriyor. Yüzlerce kare, hepsi aynı çınar ve aynı cami. «Bu kasabayı bunlardan tanıyamazsın» diyor, «burada insanlar yaşıyor.» Kartpostaldan fazlası nasıl çekilir?

Bağlam

Bir yerin havasını, insanlarını ve kültürünü birlikte anlatmayı, ünlü bir yapının önünde çekilen kanıt fotoğrafının ötesine geçmeyi ve bir fotoğrafın izleyiciye tam da orası olduğunu hissettiren yer duygusunu seyahat dersinde tanımıştın (Ders 16.5). Bir insanı teninden, kıyafetinden ya da inancından dolayı bir merak nesnesi gibi göstermenin, yani ötekileştirmenin sokak fotoğrafındaki tehlikesini konuşmuştuk (Ders 16.3). Kontrast ve netlik gibi ayarların abartıldığında bir fotoğrafı gerçekte olmayan bir şeye çevirdiğini de düzenlemede görmüştün (Ders 7.5).

O ilk seyahat dersi bir gezinin fotoğraflarını düşünmeye davet ediyordu. Bu rota yedi derste onu bir iş gibi planlamayı öğretecek: çantayı hafifletmeyi, gitmeden önce hazırlanmayı, yerel insanlarla ilişki kurmayı, klişelerden kaçmayı, bir gezinin hikâyesini kurmayı ve yolda dosyaları korumayı. Hepsinden önce, seyahat fotoğrafının neyi göstermesi gerektiği sorusu var.

Basit açıklama

Bilinen kare ne işe yarar?

Kartpostal karesi, bir yerin en tanınmış görüntüsünü, çoğu zaman en bilinen noktadan ve en bilinen açıyla gösteren karedir: bir kasabanın meydanındaki çınar, bir kıyının en çok çekilen körfezi, bir şehrin en ünlü köprüsü. Bu kare yanlış değildir; bir yeri tanıyan birinin ilk aradığı görüntüdür ve bir dizide izleyiciyi yere yerleştirir. Ama tek başına o yerin herkesle paylaştığı yüzünü gösterir, senin gördüğünü değil.

Kartpostal karesini hızla ve iyi bir ışıkta çekip listeden düşmek, zihni geri kalanına açar. Aynı yapıyı başka bir saatte, başka bir yerden ya da önünden geçen bir insanla çekmek de onu senin karen yapabilir. Asıl dizi ise bu karenin çevresinde kurulur: yerin küçük ayrıntıları, insanları ve günün akışı.

Bir yer ünlü yapısı olmadan nasıl tanınır?

Yer ipucu, bir yeri tanınmış bir yapı ya da bir tabela göstermeden, yalnızca ona özgü olduğu için tanıtan ayrıntıdır: bir kapının tokmağı, bir evin cumbasının biçimi, bir fırının taş fırınından çıkan ekmeğin şekli, bir duvara serilmiş biberlerin rengi, bir kahvehanede oynanan oyunun taşları. Bir dizideki birkaç yer ipucu, izleyiciye o yerde bulunmanın nasıl bir şey olduğunu bir kartpostaldan daha iyi söyler.

Yer ipuçlarını bulmak yavaşlamayı gerektirir. Aynı sokakta iki kez yürümek, bir kahvehanede oturup bir çay içmek ya da bir pazarcıyla konuşmak, ilk bakışta görülmeyen ayrıntıları gösterir. Bu ipuçları çoğu zaman yakın ve orta mesafeden çekilir ve bir dizide geniş karelerin arasında ritim kurar.

Bir yer günün hangi saatinde yaşar?

Yerin ritmi, bir yerin gün içinde tekrar eden hayat düzenidir: fırının açıldığı saat, pazarın kurulduğu gün, çobanın sürüyü köyden çıkardığı an, kahvehanenin dolduğu akşamüstü, ezanla boşalıp dolan meydan. Aynı meydan sabah altıda boş ve serindir, öğlen güneşin altında sessizdir, akşamüstü ise çocuklarla ve tavla sesleriyle doludur.

Ritmi öğrenmenin yolu, bir yerde birkaç gün kalıp onu farklı saatlerde gezmek ve oradakilere sormaktır. Böylece bir yerin en canlı olduğu anlar önceden bilinir ve çekim onlara göre planlanır. Bu ritmin içindeki insanlar, bir yerin en güçlü anlatıcılarıdır. Onları kendi işlerinin ve hayatlarının içinde, kendi ışıklarında göstermek, bir manzaranın önüne yerleştirilmiş figürlerden çok daha fazlasını söyler.

Burada düzenleme de bir sorumluluk taşır. Yaşlı bir çiftçinin yüzünü netlik ve kontrastla oyup rengini söndürmek, onu olduğundan daha yıpranmış ve daha «egzotik» gösterir. Güneşte yanmış açık bir teni kiremit kırmızısına, koyu bir teni ise kömür karasına çevirmek de aynı etkiyi yaratır. Tenleri o gün ve o ışıkta nasılsa öyle bırakmak, o insana ve o yere saygıdır.

Görsel kanıt

Arkadaşın çınarı ve camiyi bir kez daha, bu kez akşamüstü ışığında ve önünden okuldan dönen çocuklarla çekip listeden düşüyor. Sonra kasabayı iki gün boyunca farklı saatlerde geziyor.

Sabah altıda fırının önünde sıra olduğunu fark ediyor. Taş fırından çıkan yuvarlak ekmeklerin üstündeki çörek otları ve fırıncının unlu kolları kasabayı hiçbir ünlü yapı göstermeden anlatıyor. Salı pazarında yaşlı bir zeytin üreticisiyle sohbet ediyor ve izin alıyor. Adamın güneşte yanmış, kırışık, açık tenli yüzü hasır şapkasının gölgesinde; arkadaşın onu tezgâhındaki zeytinlerin başında, kendi işinin içinde çekiyor. Düzenlemede yüzüne netlik eklemek aklından geçiyor, ama kırışıkları oyup yanıklığı kiremit kırmızısına çeviren ilk denemeyi siliyor. Yüz, gördüğü gibi: güneşte kızarmış ama sıcak, gözleri gülüyor.

Akşamüstü kahvehanenin önünde, turun düzenleyicisi koyu kahverengi tenli bisikletçi, kasabanın kadınlarıyla bir kapı önünde oturmuş. Arkadaşın onları uzaktan, sokağın alçak güneşinde çekiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Seyahat fotoğrafı, kartpostal karesini bir başlangıç sayıp bir yerin kendine özgü ayrıntılarını, gündelik ritmini ve insanlarını birlikte anlatan bir dizidir. Yer ipuçları bir yeri ünlü yapısı olmadan tanıtır, yerin ritmi ise hangi saatte nereye gidileceğini söyler. Yerel insanlar kendi hayatlarının içinde ve tenleri gerçek renkleriyle gösterildiğinde, dizi bir merak albümü değil, bir yerin portresi olur.

Mini ödev

Bu ödevde yaşadığın ya da yakınındaki bir yeri bir yolcu gibi çekeceksin.

1. Yaşadığın yerin kartpostal karesini bir kez çek, sonra aynı yerden başka bir saatte ya da önünden geçen biriyle yeniden çek.
2. Yerin ünlü yapısını göstermeden onu tanıtan en az üç yer ipucu bul ve çek.
3. Yerin ritmini öğrenmek için aynı sokağı sabah, öğlen ve akşamüstü gez; o saatlerden birinde işinin başında birini, iznini alarak çek ve düzenlemede tenini abartmadan bırak.

Kendini değerlendir

• Diziden kartpostal karesini çıkardığında yer hâlâ tanınıyor mu?
• Yer ipuçların, izleyiciye orada bulunmanın nasıl bir şey olduğunu söylüyor mu?
• Karedeki insan kendi hayatının içinde mi, yoksa bir manzaranın süsü gibi mi görünüyor?

Sözlük

Mini test

1. Kartpostal karesi bir dizide ne işe yarar?

• A) Dizinin tamamını oluşturur
• B) Hiçbir işe yaramaz, çekilmemelidir
• C) İzleyiciyi yere yerleştirir, ama tek başına yerin ortak yüzünü gösterir
• D) Yalnızca gece çekilir

2. Hangisi bir yer ipucudur?

• A) Bir kasabanın fırınından çıkan ve ona özgü biçimdeki ekmek
• B) Kasabanın adını yazan bir tabela
• C) Kasabanın en ünlü yapısı
• D) Bir otel odası

3. Yerin ritmi nasıl öğrenilir?

• A) Bir kez, öğlen gidilerek
• B) Yalnızca internetteki fotoğraflara bakarak
• C) Bir yerde birkaç gün kalıp onu farklı saatlerde gezerek ve oradakilere sorarak
• D) Yalnızca kartpostal karesini çekerek

4. Yaşlı bir çiftçinin yüzünü düzenlemede netlik ve kontrastla abartmak neye yol açar?

• A) Yüzü daha doğal gösterir
• B) Onu olduğundan yıpranmış ve «egzotik» gösterip tenini gerçekte olmayan bir renge çevirir
• C) Renkleri daha doğru yapar
• D) Yalnızca dosya boyutunu değiştirir

Cevaplar

1. C — Bilinen görüntü bir başlangıçtır; senin gördüğün yer ise onun çevresinde kurulur.
2. A — Tabela ve ünlü yapı yeri adıyla söyler, ekmek ise yaşayarak tanıtır.
3. C — Ritim ancak zamanla ve farklı saatlerde görülür, yaşayanlar da onu bilir.
4. B — Abartılı düzenleme bir insanı bir kalıba sokar ve saygısını zedeler.

Özet kartı

• Kartpostal karesini çek, listeden düş; dizi onun çevresinde kurulur.
• Yer ipuçları: kapı, ekmek, pazar, oyun; ünlü yapısız tanıtan ayrıntılar.
• Yerin ritmini öğren: sabah, öğle, akşamüstü, pazar günü.
• İnsanları kendi hayatlarının içinde göster, iznini al.
• Tenleri ve yüzleri olduğu gibi bırak; «egzotik» abartma.

Sonraki derse köprü

Turun ortasında bir sabah bisikletçiler Ege'nin iç yollarında yokuş çıkıyor ve arkadaşın sırtındaki çanta her kilometrede daha ağır geliyor. İçinde iki gövde, dört objektif, bir sehpa ve bir flaş var; iki gündür bunların yarısını hiç çıkarmadı. Çantada ne olmalı? Sonraki ders, bir yolculuk için ekipmanı tek bir gövdeye ve iki objektife indirmeyi ele alıyor.