Işık, gölge ve katman

Öğrenme hedefi

Sokağın sert öğle ve öğleden sonra ışığını bir sorun olarak değil, kareyi kuran bir araç olarak kullanabileceksin. Binaların, kemerlerin ve tentelerin arasında ışığın düştüğü küçük alanları bulacak, gölgelerin yere ve duvarlara çizdiği desenleri bir kompozisyon öğesine dönüştüreceksin. Pozlamayı ışığın düştüğü bölgeye göre kurup gölgeleri bilerek karanlığa bırakacak, bu kararın hem karenin havasını hem de gölgede kalan insanların görünürlüğünü nasıl değiştirdiğini tartacaksın. Yakında, orta mesafede ve uzakta insanların aynı anda yer aldığı katmanlı sokak kareleri kuracaksın. Işığa giren farklı tenlerden yüzlerin ayrıntısını koruyacak, bir insanın karanlıkta kaybolmasının teninden değil senin kararından gelmesini sağlayacaksın.

Merak sorusu

Öğle güneşi binaların arasına uzun, keskin gölgeler düşürüyor. Bir kemerin altı zifiri karanlık, kemerin ağzında ise bir ışık dikdörtgeni parlıyor. Arkadaşın önce sokağı olduğu gibi çekiyor: her yer ya patlamış ya da boz bir gri. Kulüpte bir arkadaşı ona dergide gördüğü bir kareyi gösteriyor; ışık yalnızca bir yüze düşmüş, gerisi karanlık, önde bir omuz, arkada küçük bir yolcu. «Buna sokakta sinematik kare diyorlar» diyor. Arkadaşın, aynı sert ışıkla kendi karelerinin neden boz ve düz kaldığını düşünüyor. Sokakta sinematik kare nasıl kurulur?

Bağlam

Küçük görünen bir kaynaktan gelen, keskin kenarlı ve koyu gölgeler bırakan sert ışığı ışığın niteliğini öğrendiğin derste tanımıştın (Ders 5.3). Bir sahnenin en karanlık ve en parlak noktası arasındaki farkın sensörün kaydedebileceği aralığı nasıl aşabileceğini dinamik aralık dersinde görmüştün (Ders 9.6). Bir fotoğrafın derinliğini örtüşmeyle, büyüklük farkıyla ve ışıkla birbirinden ayrılan düzlemler üstüne kurmayı da katmanlar dersinde çalışmıştın (Ders 14.5).

Sokakta sert ışık çoğu zaman kaçınılacak bir şey olarak görülür: yüzlerde keskin gölgeler, patlamış gökyüzü, karanlık kapı ağızları. Ama aynı ışık, doğru kullanıldığında sokağı bir sahneye çevirir. Işığın düştüğü küçük bir alan bir spot gibi çalışır, gölgeler kareyi çizgilere ve desenlere böler, katmanlar ise derinlik kurar. Bu ders, sert ışığı düzeltmeye değil onunla birlikte çalışmaya bakıyor.

Basit açıklama

Işık nerede aranır?

Işık cebi, sert bir ışıkta çevresi gölgede kalan, ışığın düştüğü küçük alandır: iki bina arasından sızan bir şerit, bir kemerin ağzındaki dikdörtgen, bir tentenin yırtığından yere düşen bir leke. Bir ışık cebi bir sahne spotu gibi çalışır; içine giren her şey öne çıkar, çevresi geri çekilir. Sokak fotoğrafçısı bir ışık cebini bulduğunda, önceki derste yaptığın gibi, oraya bir insanın girmesini bekler.

Gölge deseni, sert ışığın bir nesnenin arkasından yere ya da duvara çizdiği tekrar eden ya da belirgin biçimdir: bir tentenin çizgili gölgesi, bir parmaklığın yere düşen çubukları, bir merdivenin basamak gölgeleri, bir ağacın dallarının duvardaki ağı. Gölge desenleri kareye bir yapı kazandırır; bir insan bu desenin içinden geçtiğinde, gölge çizgileri onun üstüne de düşer ve kare bir ritim kazanır. Gölgenin uzunluğu ve yönü günün saatiyle değişir; en uzun ve en çarpıcı gölgeler çoğu zaman sabahın ve öğleden sonranın alçak güneşinde oluşur.

Pozlama nereye kurulur?

Karanlığa bırakma, pozlamayı sahnenin ışıklı bölgesine göre kurup gölgedeki alanları bilerek koyu ya da simsiyah bırakmaktır. Sert ışıkta sahnenin kontrastı çoğu zaman sensörün aralığını aşar; hem ışığı hem gölgeyi tek karede ayrıntılı kaydetmek mümkün olmaz. Makinenin genel ölçümü bu durumda ikisinin arasında bir yer bulur ve her şey boz, düz bir griye döner. Pozlama ışık cebine göre kurulduğunda, cebin içindeki yüz ve nesneler doğru kaydedilir; gölgeler karanlığa düşer ve kare güçlü bir kontrast kazanır. Birçok fotoğrafçı bunun için ışık cebinin içindeki bir yüzeyi ölçer ya da pozlama telafisini eksiye alır.

Karanlığa bırakma bir karardır ve insanlar üzerinde bir etkisi vardır. Gölgede kalan bir insan tanınmaz bir biçime ya da tamamen karanlığa dönüşür. Bu bazen istenen bir sonuçtur: bir kalabalık içinde yalnızca bir yüzü öne çıkarmak, bir figürü anonim tutmak. Ama bir insanın görünüp görünmemesi onun teninden değil, ışıktaki yerinden ve fotoğrafçının kararından gelmelidir. Koyu tenli biri ışık cebinin içindeyse, pozlama ona göre kurulur ve yüzü tüm ayrıntısıyla görünür; düzenlemede siyahları derinleştirirken de bu yüzün gölgelere ezilmediği kontrol edilir.

Katmanlar nasıl kurulur?

Katmanlı sokak karesi, yakında, orta mesafede ve uzakta insanların ya da olayların aynı karede yer aldığı sokak karesidir. Önde bir omuz ya da bir el, ortada ışık cebindeki bir yüz, arkada küçük bir yolcu: her katman kendi hikâyesini taşır ve kare, izleyicinin gözünü önden arkaya dolaştırır. Sert ışık katmanları ayırmaya yardım eder; ışıktaki bir katman, gölgedeki bir katmanın önünde ya da arkasında belirgin biçimde ayrışır.

Katmanlı bir kare kurmak zordur, çünkü birkaç insanın aynı anda doğru yerlerde olması gerekir. Fotoğrafçı çoğu zaman ön katmana çok yakın durur, geniş bir objektif kullanır ve diyaframı katmanların hepsini okunur tutacak kadar kısar. Birkaç insanın hareketi bir anda uyumlu hâle geldiğinde deklanşöre basılır; bu, çoğu zaman birçok denemeden biridir.

Görsel kanıt

Arkadaşın kemerin önünde genel ölçümle çekiyor. Kemerin ağzındaki ışık patlamış, kemerin altı boz bir gri; yoldan geçen bir kadının yüzü ne aydınlık ne karanlık, düz ve silik.

Sonra ölçümü kemerin ağzındaki ışıklı bir duvara göre kuruyor ve telafiyi eksiye alıyor. Kemerin altı simsiyah oluyor; ışık dikdörtgeni bir sahne gibi parlıyor. Bir tentenin çizgili gölgesi yere düşüyor. Arkadaşın kemere çok yakın durup geniş bir objektifle kadrajı kuruyor: önde kemerin karanlık kenarı, ortada ışık cebi, arkada sokağın ucu.

Koyu tenli bir genç, elinde bir ekmek torbasıyla ışık cebine giriyor; tentenin gölge çizgileri gömleğinin üstüne düşüyor. Aynı anda arkada, sokağın ucunda küçük bir çocuk bisikletiyle geçiyor. Arkadaşın çekiyor: gencin yüzü ışığın içinde ayrıntılı ve kendi tonunda, çevresi karanlık, arkada bisikletli çocuk küçük bir siluet. Kare üç katmanlı, düz griden eser yok.

Sık yapılan hata

Özet

Sokakta bir sahne gibi okunan kare, sert ışıkla çekişmek yerine onunla birlikte çalışarak kurulur: ışık cepleri bir sahne spotu gibi kullanılır, gölge desenleri kareye yapı ve ritim kazandırır, pozlama ışık cebine göre kurulup gölgeler bilerek karanlığa bırakılır ve önde, ortada ve arkada insanların yer aldığı katmanlar derinlik kurar. Bir insanın görünüp görünmemesi onun teninden değil ışıktaki yerinden ve fotoğrafçının kararından gelir; ışıktaki koyu bir yüzün düzenlemede gölgelere ezilmediği kontrol edilir.

Mini ödev

Bu ödevde sert ışıkta, sokakta katmanlı bir kare kuracaksın.

1. Öğle ya da öğleden sonra sokakta bir ışık cebi ve bir gölge deseni bul; ikisini birlikte gösteren bir kadraj kur.
2. Pozlamayı ışık cebine göre kur, gölgeleri karanlığa bırak ve cebe giren insanları çek; yüzleri büyütüp ayrıntıyı kontrol et.
3. Ön katmana yakın durup önde, ortada ve arkada insanların olduğu bir kare için birkaç deneme yap ve en iyi katmanlı kareyi seç.

Kendini değerlendir

• Kare boz bir gri mi, yoksa güçlü bir kontrast mı taşıyor?
• Işık cebindeki farklı tenlerden yüzlerin hepsi ayrıntılı mı?
• Karede birden fazla katman okunuyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Işık cebi nedir?

• A) Çevresi gölgede kalan, ışığın düştüğü küçük alan
• B) Makinenin çantasındaki bir bölme
• C) Bütün kareyi aydınlatan yumuşak ışık
• D) Gökyüzünün en parlak bölgesi

2. Sert ışıkta genel ölçüm neden boz bir kare verebilir?

• A) Sert ışık her zaman karanlıktır
• B) Makine ışığı ve gölgeyi birlikte kaydetmeye çalışıp arada bir değer bulur
• C) Genel ölçüm yalnızca gölgeleri ölçer
• D) Işık cebi çok büyüktür

3. Karanlığa bırakma kararında neye dikkat edilir?

• A) Bütün insanların simsiyah kalmasına
• B) Gökyüzünün patlamasına
• C) Bir insanın görünüp görünmemesinin teninden değil ışıktaki yerinden gelmesine
• D) Kareyi siyah beyaza çevirmeye

4. Katmanlı bir sokak karesi kurmak için ne yapılır?

• A) Katmanlardan uzakta, uzun bir objektifle durulur
• B) Tek bir deneme yapılır
• C) Yalnızca arka plana odaklanılır
• D) Ön katmana yakın durulur, geniş bir objektif kullanılır ve birçok deneme yapılır

Cevaplar

1. A — Işık cebi bir sahne spotu gibi çalışır ve içindekini öne çıkarır.
2. B — Sahnenin kontrastı sensörün aralığını aştığında genel ölçüm her şeyi griye çeker.
3. C — Karanlık bir seçimdir; hiç kimse teni yüzünden karanlıkta kaybolmamalıdır.
4. D — Katmanlar genellikle yakın durup sahneyi bekleyerek ve birçok denemeyle kurulur.

Özet kartı

• Sert ışıkla çekişme, onunla çalış.
• Işık cebini bul; spot gibi kullan.
• Gölge desenleri: tente, parmaklık, basamak; kareye ritim kat.
• Pozlama ışık cebine; gölgeleri bilerek karanlığa bırak.
• Işıktaki her yüzü, açık ya da koyu, düzenlemede gölgelere ezme.
• Katman: önde, ortada, arkada; yakın dur, çok dene.

Sonraki derse köprü

Kemerin altındaki üç katmanlı kare, arkadaşının şimdiye kadarki en güçlü sokak karesi. Hemen paylaşmak istiyor. Ama karenin ortasında, ışık cebinde, ekmek torbası taşıyan gencin yüzü açıkça tanınıyor. Arkadaşın durup düşünüyor: bu kareyi internette yayınlayabilir mi, gence sormak gerekir mi, sokakta çektiği herkes için aynı soru mu geçerli? Sokakta herkesi çekebilir misin? Sonraki ders çekmek ile yayınlamak arasındaki farkı, saygıyı ve rızayı ele alıyor.