Tele manzara

Öğrenme hedefi

Geniş bir manzaranın içinden, uzun bir objektifle yalnızca bir parçayı, ışık düşen bir avuç ağacı, üst üste binen sırtları ya da bir yamaçtaki tarla çizgilerini ayıklayıp kendi başına bir kareye dönüştürebileceksin. Gökyüzünü ve ufku kareden çıkarınca izleyicinin boyutu kestiremediğini, bu belirsizliğin kareyi bir desene yaklaştırdığını fark edecek ve onu bilerek kullanacaksın. Uzun bir hava yolunun görüntüyü titrettiği saatleri tanıyıp serin saatleri seçecek, uzun objektifte titreşimi azaltacaksın. Uzaktaki bir insanı hem bir ölçü hem bir insan olarak göstermeyi, pusun ve karlı bir fonun onun teninde neyi değiştirdiğini hesaba katmayı öğreneceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın fırtınanın ardından çektiği geniş kareye bakıyor. Kayalık, bulutlar, gökkuşağının ucu; hepsi yerinde. Ama gözü karşı yamaçtaki küçük bir parçada kalıyor: bulutların arasından sızan ışık, koyu bir yamaçta yalnızca bir avuç çama düşmüş. Ağaçlar parlak, arkaları gölgede, sıra sıra dizilmişler. Geniş karede bu parça bir tırnak kadar yer kaplıyor ve kimse fark etmiyor. Oysa ona bakınca aklında bir halı deseni beliriyor. Manzarayı neden yakından çekersin?

Bağlam

Uzaktan uzun bir objektifle çekildiğinde arka planın konuya yaklaşıp büyüdüğünü, yani perspektif sıkışmasını bakış noktası üzerine yaptığın hesaplardan biliyorsun (Ders 12.4). Bir biçimin kareyi dolduracak kadar tekrarlanmasının bir desen, aralıklı tekrarının ise bir ritim kurduğunu simetri ve tekrar üzerine çalışırken fark etmiştin (Ders 14.3). Bir nesneyi bağlamından koparıp yalnızca şekil, çizgi, renk ve dokuyla anlatmayı da soyut fotoğraf dersinde denemiştin (Ders 16.10).

Manzarada geniş açı çoğu zaman ilk akla gelen objektiftir: her şeyi sığdırır. Ama geniş bir sahnenin içinde, ancak dar bir pencereden bakınca görünen kareler vardır. Uzun bir objektif, dağları birbirinin üstüne yığar, bir yamacın dokusunu bir kumaşa çevirir ve bir ışık lekesini sahnenin yıldızı yapar. Bu ders, geniş manzarayı bir kez çektikten sonra objektifi değiştirip aynı sahnenin içinde yürümeyi ele alıyor.

Basit açıklama

Manzaranın içinden ne seçilir?

İç manzara, geniş bir sahnenin tamamı yerine onun içinden seçilmiş küçük bir parçayı, bir yamacın, bir orman kenarının ya da bir sırt çizgisinin bir bölümünü gösteren manzara karesidir. Gökyüzü, ufuk ve seyir noktasının geniş açısı kareden çıkar; geriye yalnızca tonlar, çizgiler, dokular ve ışık kalır. Bu kareler çoğu zaman sessiz, yakın ve kişisel bir duygu taşır; izleyici sanki manzaranın içine girmiş gibi olur.

Seçim, geniş sahneye uzun bir objektifle yavaşça tarayarak bakmakla başlar. Birbirinin önüne geçen sırtlar, sıkışma sayesinde üst üste binen kâğıt katmanlarına döner. Bir yamaçtaki ağaçlar ya da tarla sınırları tekrar eden bir ritme, ışık düşen bir parça ise gölgeli bir fonda parlayan bir vurguya dönüşür. Uzun objektifi bir dürbün gibi kullanmak, geniş karede görünmeyen bu parçaları gösterir. Bir parçayı ayıkladıktan sonra, kenarlarda dikkat dağıtan bir yol, bir direk ya da bir tel varsa kadrajı biraz kaydırmak kareyi temizler.

Boyut neden kaybolur?

Ölçek belirsizliği, bir karede boyutu bilinen hiçbir öğe olmadığı için izleyicinin gördüğü şeyin büyüklüğünü kestirememesidir. Gökyüzünü ve ufku çıkarıp bir yamacın dokusunu doldurduğunda, izleyici o çizgilerin bir tarlanın sınırları mı, yoksa elinin altındaki bir kumaşın kıvrımları mı olduğunu bilemez. Bu belirsizlik kareyi bir desene, soyut bir yüzeye yaklaştırır ve izleyiciyi daha uzun bakmaya davet edebilir.

Belirsizliği istemediğin durumlar da vardır. Bir dağın gerçekten ne kadar büyük olduğunu anlatmak istiyorsan, sırtın üstündeki küçük bir insan, tek başına duran bir çam ya da bir çoban kulübesi ölçeği geri getirir. Uzun objektifle çekilen uzak bir insan, sıkışma sayesinde arkadaki dağın önünde küçük ama belirgin durur. Böyle bir insan yalnızca bir ölçü değildir; yürüyüşü, duruşu ve giysisiyle kareye bir öykü katar. Hangisini seçeceğin, karenin bir desen mi yoksa bir yer mi anlatacağına bağlıdır.

Uzun objektif neyi zorlaştırır?

Isı dalgalanması, sıcak yerden ya da sudan yükselen havanın ışığı kırıp uzaktaki şeylerin titrek ve yumuşak görünmesine yol açmasıdır. Uzun bir objektifle bakılan hava yolu kilometrelerce uzun olduğu için bu etki çok büyür. Öğle sıcağında, güneşte ısınmış bir ovanın ya da bir yolun üstünden bakınca uzaktaki sırtlar dalgalanır ve hiçbir odak onları keskin yapmaz. Sabahın serin saatleri, bulutlu günler ve yağmurdan hemen sonraki temiz hava bu etkiyi azaltır.

Uzun objektif titreşimi de büyütür. Tripodu sağlam kurmak, rüzgârda bacakları kısaltmak, deklanşöre dokunmamak için zamanlayıcıyı ya da uzaktan kumandayı kullanmak işe yarar. Uzaktaki bir insanın tenini okumak da zorlaşır: aradaki pus kontrastı düşürür ve rengi soğuğa kaydırır, koyu bir ten griye, açık bir ten soluk maviye yaklaşabilir. Arkasında parlak, karlı bir dağ varsa makine kara göre pozlanır ve yüz kararır. Pozu insanın yüzüne göre ayarlamak ve beyaz dengesini sıcak tutmak onu kendi renginde gösterir.

Görsel kanıt

Arkadaşın aynı noktada geniş açıyı çıkarıp uzun bir objektif takıyor ve karşı yamacı yavaşça tarıyor. Işığın düştüğü çamları buluyor; kadrajı sıkıştırınca gökyüzü ve ufuk dışarıda kalıyor. Karede yalnızca koyu, gölgeli bir yamaç ve onun ortasında sıra sıra dizilmiş, tepeleri ışıkla yanan ağaçlar var. Kare bir halı parçası gibi; ağaçların boyu kestirilemiyor.

Sonra objektifi biraz sola çeviriyor: arka arkaya dizilmiş dört sırt, önden arkaya koyu laciverten soluk griye açılan, birbirinin üstüne yığılmış kâğıt katmanları gibi. Sırtlardan birinin üstünde yürüyen yürüyüş arkadaşı, kırmızı montlu, koyu tenli bir kadın, küçük bir nokta olarak beliriyor; dağın büyüklüğü birden ortaya çıkıyor.

Kadını biraz daha yakından çekmek istediğinde arkasında karlı bir zirve var ve ilk karede yüzü kararıyor. Pozu yüzüne göre ayarlayıp beyaz dengesini ısıtıyor; teni kendi sıcak kahverengisinde, kar hâlâ ayrıntılı.

Sık yapılan hata

Özet

Manzarayı yakından çekmek, geniş sahnenin içinde yalnızca dar bir pencereden görünen desenleri, üst üste binen sırtları ve ışık düşen parçaları bir iç manzara olarak ayıklamaktır; gökyüzü ve ufuk çıktığında ortaya çıkan ölçek belirsizliği kareyi bir desene yaklaştırır, uzaktaki küçük bir insan ise ölçeği ve öyküyü geri getirir. Uzun objektifte ısı dalgalanmasından ve titreşimden kaçınılır; uzaktaki insanın teni pus ve karlı fon hesaba katılarak kendi renginde pozlanır.

Mini ödev

Bu ödevde tek bir manzaranın içinden üç kare çıkaracaksın.

1. Açık bir manzarayı önce geniş açıyla bir kez çek.
2. Aynı yerden uzun bir objektifle sahneyi yavaşça tara ve içinden üç parça seç: bir desen, üst üste binen katmanlar ve ışık düşen bir parça.
3. Karelerden birinde ölçeği boyu bilinen bir şeyle, bir insanla, bir direkle ya da bir kulübeyle geri getir; karede bir insan varsa yüzünün ve teninin pus ya da parlak bir fon yüzünden kayıp kaymadığına bak.

Kendini değerlendir

• Üç kare, geniş karede fark edilmeyen bir şeyi gösteriyor mu?
• Ölçek belirsizliğini bilerek mi kullandın, yoksa kaza mı?
• Uzaktaki insanın teni kendi renginde mi?

Sözlük

Mini test

1. İç manzara nedir?

• A) Bir binanın içinde çekilen manzara
• B) Geniş bir sahnenin içinden seçilmiş küçük bir parçayı gösteren kare
• C) Yalnızca gökyüzünü gösteren kare
• D) Geniş açıyla çekilen her kare

2. Gökyüzü ve ufuk kareden çıkınca ne olabilir?

• A) Kare her zaman daha parlak olur
• B) Objektif değişir
• C) İzleyici gördüğü şeyin boyutunu kestiremez
• D) Renkler kaybolur

3. Isı dalgalanmasını azaltmak için hangi saat seçilir?

• A) Sabahın serin saatleri
• B) Öğlenin en sıcak saati
• C) Güneşin en tepede olduğu an
• D) Isınmış bir yolun üstünden bakılan öğleden sonra

4. Karlı bir dağın önündeki uzak bir insanın yüzü neden kararabilir?

• A) Uzun objektif rengi siler
• B) Kar yüzü gölgeler
• C) Pus yüzü kalınlaştırır
• D) Makine parlak kara göre pozlar

Cevaplar

1. B — İç manzara gökyüzünü ve ufku dışarıda bırakıp sahnenin içindeki bir parçayı ayıklar.
2. C — Boyutu bilinen bir öğe olmayınca çizgiler bir tarla da olabilir, bir kumaş da.
3. A — Serin havada yerden yükselen ısı azalır ve uzaktaki şeyler daha az titrer.
4. D — Parlak kar ölçümü yükseltir, makine pozu kısar ve yüz koyulaşır.

Özet kartı

• Geniş kareden sonra uzun objektifle sahneyi tara.
• Desen, katman, ışık parçası: iç manzarayı ayıkla.
• Ufuk yoksa ölçek de yok; bunu bilerek kullan ya da bir insanla geri getir.
• Serin saat, sağlam tripod, uzaktan deklanşör.
• Uzaktaki yüzü kara değil tenine göre pozla, beyaz dengesini ısıt.

Sonraki derse köprü

Arkadaşın ışık düşen çam parçasını masaüstü arka planı yapıyor ve her gün ona bakıyor. Bir sonbahar sabahı aynı yamaçtan geçerken çamların arasındaki kayınların sararmış olduğunu görüyor; kışın aynı yamacın karla kaplanacağını, baharda tomurcuklanacağını düşünüyor. Aynı yeri dört mevsim çekmek ona bir fikir veriyor. Sonraki ders, bir yeri bir yıl boyunca izlemeyi, değişimi bir hikâye olarak kurmayı ve her dönüşte aynı kadrajı bulmayı ele alıyor.