Planlama

Öğrenme hedefi

Bir manzaraya gitmeden önce güneşin o gün hangi yönden doğup hangi yöne batacağını, ayın hangi evrede olduğunu ve ne zaman doğacağını, bulutların ışığı açıp açmayacağını tahmin edebileceksin. Güneş ve ay hesaplayan uygulamaların harita üstünde çizdiği yön çizgilerini okuyacak, bir yönü azimut açısıyla ifade edecek, hava tahmininde toplam bulut oranının yanında bulutun hangi yükseklikte olduğuna bakacaksın. Uygulamaların neyi bildiğini ve neyi bilmediğini ayırt edecek, tepeli bir ufkun güneşi takvim saatinden önce saklayabileceğini hesaba katacaksın. Karede bir insan olacaksa, güneşin o saatte yüzüne mi, yanına mı, arkasına mı düşeceğini önceden bilip tenin kendi renginde görünmesini ya da bilinçli bir siluet olmasını planlayacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın, şehrin dışındaki gölün karşı kıyısında yükselen dağı haftalardır aklından çıkaramıyor. Dolunayın dağın omzundan doğduğu, gölün yüzeyinde parladığı bir kare hayal ediyor. Geçen cumartesi bir saat yol gidip kıyıya vardığında ay çoktan gökyüzünün ortasına yükselmişti ve dağın tam tersi yönündeydi. Ondan önceki hafta sonu ise gökyüzü kalın bir bulut örtüsüyle kapanmış, güneş hiç görünmemişti. İki yolculuk, iki boş dönüş. Bu kez yola çıkmadan emin olmak istiyor. Işığı önceden nasıl bilirsin?

Bağlam

Güneş ufka yaklaştıkça ışığın ısınıp yumuşadığını ve bu saatlerin süresinin yere ve mevsime göre değiştiğini altın saat dersinde öğrenmiştin (Ders 5.4). Bir manzarayı çekmeden önce yeri gezip ön planları ve güneşin yönünü not etmeyi manzaraya ilk bakışta tanımıştın (Ders 16.2). Bitirme projesinde de her mekânın ışığını saat saat not ettiğin bir tablo hazırlamıştın (Ders 30.2).

O çalışmalarda ışığı çoğu zaman yerinde gidip görerek öğreniyordun. Manzarada bu her zaman mümkün değil: yer uzakta olabilir, istediğin ışık yılda birkaç gün gelebilir, bir yolculuk bütün bir günü alabilir. Neyse ki güneşin ve ayın hareketi hesaplanabilir; yüzyıllardır gökbilimciler bu hareketi dakikası dakikasına öngörüyor. Hava ise daha oynaktır ama tahmin edilebilir. Bu ders, kıyıya varmadan önce bu üç şeyi, güneşi, ayı ve bulutu okumayı ele alıyor.

Basit açıklama

Güneş bugün nereden doğacak?

Güneş yolu, güneşin bir gün boyunca gökyüzünde doğuştan batışa çizdiği yaydır. Güneşin tam doğudan doğup tam batıdan battığı yaygın bir inançtır, ama bu yalnızca ilkbahar ve sonbahardaki gün-gece eşitliği dönemlerinde yaklaşık olarak doğrudur. Türkiye'nin de içinde bulunduğu kuzey yarımkürede güneş yazın kuzeydoğuya kayan bir noktadan doğar ve kuzeybatıya doğru batar; kışın ise güneydoğudan doğup güneybatıya batar ve gökyüzünde daha alçak bir yay çizer. Bu yüzden bir vadiye yazın ışık düşen bir saatte kışın gölge düşebilir.

Güneş ve ay hesaplayan uygulamalar, harita üstünde bulunduğun noktadan çıkan çizgilerle güneşin o gün hangi yönden doğup hangi yöne batacağını ve saatlerini gösterir. Tarihi ileri alarak güneşin haftalar içinde nasıl kaydığını izleyebilirsin. Ama bu uygulamaların çoğu saati düz bir ufka göre verir. Güneş batı yönündeki bir dağın arkasına batıyorsa, takvimdeki batış saatinden önce ışık vadiden çekilir. Uygulama gökyüzünü bilir; önündeki dağı ise çoğu zaman senin haritaya bakarak hesaba katman gerekir.

Yön nasıl söylenir?

Azimut, bir yönün kuzeyden başlayarak saat yönünde ölçülen açısıdır. Kuzey sıfır derece, doğu doksan, güney yüz seksen, batı iki yüz yetmiş derecedir. "Güneş batıya doğru batar" demek yerine "güneş bugün iki yüz doksan beş derecede batar" demek, dağın omzunun o çizginin üstüne düşüp düşmediğini gerçekten bilmeni sağlar. Uygulamalar güneşin ve ayın doğuş ve batış yönünü bu açıyla verir.

Sahada aynı açıyı bulmak için bir pusula ya da telefonun pusulası yeter. Kıyıda durduğun noktadan dağın omzuna bakıp açısını okursun; aynı açı güneşin ya da ayın doğuş yönüyle örtüşüyorsa, iki şey aynı çizginin üstüne gelir. Telefon pusulaları yakındaki metal eşyalardan ve arabadan etkilenebilir, bu yüzden okurken birkaç adım uzaklaşmak ve haritadaki yönle karşılaştırmak iyi olur. Azimut aynı zamanda bir yeri yeniden bulmanın ve bir notu başka birine aktarmanın da en kısa yoludur.

Ay ve bulut ne söyler?

Ay evresi, ayın güneş ışığıyla aydınlanan yüzünün yeryüzünden ne kadarının göründüğüdür. Dolunayda ay güneşin karşısında durur; bu yüzden güneş batarken doğuya yakın bir yönden doğar ve bütün gece gökyüzündedir. Ay her gün bir önceki güne göre ortalama yaklaşık elli dakika geç doğar. Dolunaydan bir gün önce ay, güneş batmadan biraz önce doğabilir; gökyüzünde hâlâ ışık varken manzarayla ay arasındaki parlaklık farkı küçülür ve ikisi aynı karede ayrıntılı kalabilir.

Bulut katmanı, bulutların yerden yüksekliğine göre alçak, orta ve yüksek diye ayrılmasıdır. Birçok hava tahmini yalnızca toplam bulut oranını değil, bu katmanları ayrı ayrı gösterir. Ufukta kalın alçak bulut varsa güneş ufka varmadan kaybolabilir. İnce yüksek bulutlar ise güneş battıktan sonra alttan aydınlanıp renk alabilir. Sis çoğu zaman açık, rüzgârsız ve nemli bir gecenin sabahında vadilerde ve su kenarında oluşur. Tahmin, yakın günler için uzak günlere göre daha güvenilirdir; birkaç gün sonrası bir olasılık olarak okunur.

Görsel kanıt

Arkadaşın bu kez evden çıkmadan uygulamayı açıyor. Kıyıdaki noktaya bir iğne koyuyor ve tarihi ileri alıyor. Önümüzdeki ayın dolunayında ay, güneş batmadan yirmi dakika önce doğacak; doğuş çizgisi ise dağın omzunun tam üstünden geçmiyor, biraz sağından. Haritada iğneyi kıyı boyunca birkaç yüz metre kaydırıyor; çizgi dağın omzuna oturuyor.

Hava tahminine bakıyor: toplam bulut oranı yüksek görünüyor, ama katmanlara ayırınca bulutların neredeyse hepsi yüksek ve ince, ufuk açık. Yola çıkıyor. Kıyıdaki yeni noktada telefon pusulasıyla dağın omzunu okuyor, açı uygulamanınkiyle uyuşuyor.

Güneş arkadan, gölün karşı kıyısına alçak ve sıcak bir ışık bırakırken ay dağın omzundan yükseliyor. Yüksek bulutlar pembeleşiyor. Kıyıda duran yürüyüş arkadaşı, esmer tenli bir genç adam, güneşi yanından aldığı için yüzü ve teni kendi sıcak renginde görünüyor. Aynı kare güneş karşıdan vursaydı onu bir siluete çevirecekti; bu kez ne olacağını önceden biliyordu.

Sık yapılan hata

Özet

Işığı önceden bilmek, güneşin mevsime göre kayan yolunu ve doğuş ile batış yönünü azimut açısıyla okumaya, ayın evresine ve doğuş saatine bakmaya ve hava tahmininde bulut katmanlarını ayrı ayrı değerlendirmeye dayanır. Uygulamalar gökyüzünün hareketini hesaplar ama önündeki dağı ve havanın oynaklığını hesaba katmak sana kalır; karede bir insan varsa güneşin o saatte yüzüne mi yanına mı arkasına mı düşeceği de önceden planlanır.

Mini ödev

Bu ödevde gitmediğin bir manzarayı önceden planlayacaksın.

1. Yakınında bir tepe, göl ya da açık bir alan seç ve güneş ve ay hesaplayan bir uygulamada o noktaya bir iğne koy.
2. Önümüzdeki iki hafta içinde güneşin ya da ayın doğuş veya batış çizgisinin bir tepeyle, bir ağaçla ya da bir yapıyla aynı hizaya geldiği bir gün bul ve azimut açısını ve saatini yaz.
3. O günün hava tahmininde bulut katmanlarına bak, gerekiyorsa bir yedek gün seç, sonra git ve çek; karede bir insan olacaksa güneşin ona hangi taraftan düşeceğini önceden not et.

Kendini değerlendir

• Uygulamanın öngördüğü açı ile sahada okuduğun açı uyuştu mu?
• Işık, takvimdeki saatten önce mi bitti, sonra mı?
• Karedeki insanın yüzü ve teni planladığın gibi mi göründü?

Sözlük

Mini test

1. Kuzey yarımkürede yazın güneş hangi yönden doğar?

• A) Tam güneyden
• B) Kuzeydoğuya kayan bir noktadan
• C) Tam batıdan
• D) Her gün tam doğudan

2. Azimut açısında doğu kaç derecedir?

• A) Sıfır
• B) Yüz seksen
• C) Doksan
• D) İki yüz yetmiş

3. Batı yönünde bir dağ varsa ne olur?

• A) Güneş takvimdeki batış saatinden önce kaybolur
• B) Güneş daha geç batar
• C) Batış saati değişmez ve ışık aynı kalır
• D) Ay doğmaz

4. Hava tahmininde neden bulut katmanlarına ayrı ayrı bakılır?

• A) Toplam oran her zaman sıfır olduğu için
• B) Katmanlar sisin saatini kesin olarak verdiği için
• C) Alçak bulut rüzgârı durdurduğu için
• D) Ufuktaki kalın alçak bulut ile ince yüksek bulut aynı toplam oranı verebildiği için

Cevaplar

1. B — Kuzey yarımkürede yazın güneşin doğuş noktası doğudan kuzeye doğru kayar.
2. C — Azimut kuzeyden saat yönünde ölçülür ve doğu doksan derecede durur.
3. A — Uygulamalar çoğu zaman düz ufka göre hesaplar, dağın gölgesi ışığı daha erken keser.
4. D — Alçak kalın bulut güneşi saklarken yüksek ince bulut renk alabilir, toplam sayı bu farkı göstermez.

Özet kartı

• Güneş mevsime göre kayar: yazın kuzeydoğu ve kuzeybatı, kışın güneydoğu ve güneybatı.
• Yönü azimutla söyle; sahada pusulayla doğrula.
• Dolunay gün batımında doğar; bir gün öncesi alacakaranlıkta daha dengeli.
• Tahminde toplam bulutu değil katmanlarını oku.
• Uygulama dağı bilmez; ufku haritada kontrol et, karedeki insana güneşin nereden düşeceğini planla.

Sonraki derse köprü

Arkadaşın dolunay karesini ekranda açınca ay ve dağ istediği gibi, ama karenin alt yarısında yalnızca düz ve karanlık bir göl yüzeyi var. Kıyıda ayağının dibinde yosunlu, iri bir kaya duruyordu; o kayayı hiç kareye almadı. O kayanın manzaradaki görevi ne? Sonraki ders, makineyi yere yaklaştıran alçak bir açıyı ve yakın bir öğeyi büyütüp uzağı açan geniş açı objektifi ele alıyor.