Manzaranın dili

Öğrenme hedefi

Gözünle derin ve geniş gördüğün bir manzaranın fotoğrafta neden yassı göründüğünü açıklayabilecek ve kareye bu derinliği geri kazandıran öğeleri bilinçli olarak kullanabileceksin. Bir fotoğrafta derinlik izlenimi veren ipuçlarını, önde duran bir kayayı, üst üste binen tepeleri, uzakta açılıp maviye kayan tonları ve yandan vuran ışığın gölgelerini ayırt edeceksin. Arka arkaya dizilen tepelerin tonlarının bir kareye nasıl basamak basamak derinlik kattığını göreceksin. İzleyicinin gözünü önden arkaya taşıyan bir yol kuracaksın. Karede bir yürüyüş arkadaşı olduğunda onu yalnızca bir boyut ölçüsü gibi değil bir insan olarak gösterecek, altın saatin sıcak ışığında ya da tepede bir siluet olarak tenini ve biçimini bilinçli olarak seçeceksin.

Merak sorusu

Kulübün şehir dışı yürüyüşünde arkadaşın bir tepenin sırtına varıyor. Önünde sıra sıra uzanan tepeler, aralarında bir vadi, en uzakta sisli dağlar. Gözünün önünde bütün bir derinlik açılıyor; birkaç dakika sessizce bakıyor, sonra makinesini kaldırıp çekiyor. Akşam evde karelere bakınca hayal kırıklığına uğruyor: aynı manzara ekranda yassı bir yeşil şerit ve üstünde soluk bir gökyüzü. Tepeler birbirine yapışmış, vadi kaybolmuş. Manzara fotoğrafları neden çoğu zaman "düz" çıkar?

Bağlam

Manzara fotoğrafının neden çoğu zaman bir kartpostal gibi durduğunu, seyir noktasından uzaklaşıp bir ön plan ya da bir ölçek figürü bulmanın ve araziyi yandan vuran kabartma ışığını beklemenin önemini tadımlık manzara dersinde görmüştün (Ders 16.2). Birbirinin önüne geçen düzlemlerin ve örtüşmenin bir kareye nasıl derinlik verdiğini kompozisyon derslerinde (Ders 14.5), uzaktaki şeylerin havanın içinden geçerken açılıp maviye kaymasını, yani hava perspektifini de hava koşulları dersinde çalışmıştın (Ders 5.5).

Manzara rotası o ilk tanışmayı on derste açıyor: planlama, ön plan, keskinlik, filtreler, su, kötü hava, tele manzara, mevsimler ve düzenleme. Hepsinden önce gelen soru ise şu: gözün iki boyutlu bir kareye bakarken derinliği nereden okur? Göz bir manzaranın içinde dururken iki gözüyle, başını çevirerek ve hareket ederek derinliği hisseder; fotoğraf ise tek bir gözle, tek bir anda ve düz bir yüzeyde görür. Derinliği geri kazanmak, gözün düz bir yüzeyde derinlik okumak için kullandığı ipuçlarını bilmekle başlar.

Basit açıklama

Göz derinliği neden okur?

Derinlik ipucu, düz bir fotoğrafta izleyicinin bir şeyin önde, bir başkasının arkada olduğunu anlamasını sağlayan görsel işarettir. Birkaç ipucu birlikte çalışır. Örtüşme: önde duran bir kaya arkadaki tepenin bir kısmını kapatır ve göz kayanın önde olduğunu anlar. Boyut: aynı türden nesneler, ağaçlar ya da evler, uzaklaştıkça küçülür. Hava perspektifi: uzaktaki şeyler havanın içinden geçerken açılır, kontrastını yitirir ve maviye kayar. Işık ve gölge: yandan gelen ışık biçimlerin bir yanını aydınlatıp öteki yanını gölgede bırakarak onlara hacim verir.

Düz bir manzara karesi çoğu zaman bu ipuçlarının çoğundan yoksundur. Ön plan yoktur, dolayısıyla örtüşme ve boyut farkı yoktur. Öğle güneşi tepeden vurduğu için gölgeler kısalır ve biçimler hacmini yitirir. Tepeler aynı tonda birleşir. Bir manzarayı derin göstermek, bu ipuçlarından olabildiğince çoğunu aynı kareye taşımaktır.

Tonlar derinliği nasıl kurar?

Ton katmanı, bir manzarada arka arkaya dizilen tepelerin, sırtların ya da orman şeritlerinin her birinin bir öncekinden biraz daha açık ya da farklı bir tonda görünmesiyle oluşan basamaktır. Sabahın erken saatlerinde, akşamüstü ya da hafif bir puslu havada, hava perspektifi bu katmanları belirginleştirir: en öndeki sırt koyu, arkasındaki biraz daha açık, en uzaktaki neredeyse gökyüzünün renginde. Bu basamaklar, düz bir fotoğrafta bile gözün uzaklığı adım adım okumasını sağlar.

Ton katmanlarını görmek için uzun bir objektif çoğu zaman işe yarar; geniş bir objektif katmanları küçültüp birbirine karıştırabilirken, uzun bir objektif birkaç sırtı kareyi dolduracak kadar büyütür. Öğle ışığının tepeden vurduğu ve havanın berrak olduğu saatlerde ise katmanlar aynı tona yaklaşır ve derinlik kaybolur. Bu yüzden ton katmanları çoğu zaman ışığın alçak olduğu saatlerde ve biraz nemli ya da puslu havalarda aranır.

Göz kareyi nasıl dolaşır?

Göz yolu, izleyicinin gözünün bir manzara karesinde önden arkaya doğru izlediği yoldur. Göz genellikle karenin altındaki yakın bir öğeden, bir kayadan, bir çiçekten ya da bir patikadan başlar; oradan bir çizgi, bir dere ya da bir sırt boyunca orta plana ilerler ve sonunda uzaktaki dağlara ya da gökyüzüne ulaşır. İyi kurulmuş bir göz yolu, izleyiciyi karenin içinde bir yürüyüşe çıkarır ve derinliği yaşatır.

Göz yolu kesildiğinde, örneğin ön plan ile uzaktaki dağlar arasında hiçbir bağ yoksa, kare iki ayrı fotoğraf gibi durur. Bir patika, bir dere ya da bir çit, ön planı arka plana bağlar. Karede bir insan varsa, göz ona uğrar ve ondan ölçeği okur; bu insan yalnızca bir boyut ölçüsü olarak değil bir insan olarak gösterilir. Altın saatin sıcak ışığı yüzüne ve tenine düştüğünde teni kendi rengini korur; bir sırtın üstünde karşı ışıkta duruyorsa bir siluete döner. Hangisinin seçileceği, karenin ne anlatmak istediğine göre bilinçli olarak belirlenir.

Görsel kanıt

Öğle saatinde tepenin sırtından çekilen karede önünde hiçbir şey yok. Tepeler aynı yeşil tonda birbirine yapışmış, gölgeler kısa, gökyüzü soluk. Kare yassı bir şerit gibi.

Arkadaşın akşamüstü aynı sırta dönüyor. Güneş alçalmış ve tepeleri yandan vuruyor; her sırtın bir yanı aydınlık, öteki yanı gölgede. Hafif bir pus çökmüş ve tepeler basamak basamak açılıyor: en önde koyu, arkada giderek daha açık, en uzakta neredeyse gökyüzünün rengi. Arkadaşın birkaç adım aşağı inip önüne yosunlu bir kaya alıyor; kayanın yanından vadiye doğru inen bir patika var.

Çektiği karede göz kayadan başlıyor, patikadan vadiye iniyor, basamak basamak açılan tepeleri aşıp uzaktaki dağlarda duruyor. Patikanın ortasında yürüyüş arkadaşı, koyu tenli bir kadın, akşam güneşinin sıcak ışığında yüzü ve teni kendi renginde, vadiye bakıyor. Kare artık bir şerit değil, içine yürünecek bir yer.

Sık yapılan hata

Özet

Manzara fotoğrafları çoğu zaman düz çıkar, çünkü gözün iki gözle ve hareket ederek hissettiği derinlik, tek bir gözle ve düz bir yüzeyde görülen karede kaybolur; ön plansız, öğle ışığında ve berrak havada çekilen kareler gözün derinlik okumak için kullandığı ipuçlarından yoksundur. Derinlik; örtüşme, boyut, hava perspektifi ve yan ışığın gölgeleri gibi derinlik ipuçlarıyla, alçak ışıkta ve puslu havada basamaklanan ton katmanlarıyla ve önden arkaya uzanan bir göz yoluyla geri kazanılır; karedeki bir insan, yalnızca ölçek olarak değil bir insan olarak ve teni bilinçli seçilmiş bir ışıkta gösterilir.

Mini ödev

Bu ödevde aynı manzarayı iki kez çekeceksin.

1. Açık bir manzaraya öğle saatinde git ve ön plan kullanmadan, doğrudan uzağa doğru bir kare çek.
2. Aynı yere ışığın alçak olduğu bir saatte dön; yakın bir ön plan öğesi bul, ton katmanlarını ara ve ön planı arka plana bağlayan bir göz yolu kurarak yeniden çek.
3. İki kareyi yan yana koy ve her birinde kaç derinlik ipucu bulunduğunu say; varsa karedeki insanın yüzünün ve teninin nasıl göründüğüne bak.

Kendini değerlendir

• Akşamüstü karesinde tepeler basamak basamak açılıyor mu?
• Göz, ön plandan uzağa kesintisiz bir yol izliyor mu?
• Karedeki insan bir boyut ölçüsü mü, yoksa bir insan mı gibi görünüyor?

Sözlük

Mini test

1. Manzara fotoğrafları neden çoğu zaman düz görünür?

• A) Makineler manzarayı çekemediği için
• B) Gözün derinlik okumak için kullandığı ipuçları karede eksik kaldığı için
• C) Gökyüzü her zaman soluk olduğu için
• D) Tepeler her zaman aynı renkte olduğu için

2. Aşağıdakilerden hangisi bir derinlik ipucudur?

• A) Dosyanın boyutu
• B) Karenin yatay tutulması
• C) Uzaktaki tepelerin açılıp maviye kayması
• D) Makinenin markası

3. Ton katmanları en çok hangi koşullarda belirginleşir?

• A) Işığın alçak olduğu saatlerde ve hafif puslu havada
• B) Öğle güneşinde ve berrak havada
• C) Gece
• D) Işığın tepeden vurduğu her saatte

4. Göz yolu kesildiğinde ne olur?

• A) Kare daha derin görünür
• B) Renkler canlanır
• C) Netlik artar
• D) Kare iki ayrı fotoğraf gibi durur

Cevaplar

1. B — Tek gözle ve düz bir yüzeyde görülen karede ipuçları yoksa derinlik kaybolur.
2. C — Hava perspektifi, uzaklığı tonla ve renkle okutan bir ipucudur.
3. A — Alçak ışık ve pus, sırtları basamak basamak ayırır.
4. D — Ön plan ile arka plan arasında bir bağ yoksa göz karenin içinde yürüyemez.

Özet kartı

• Göz derinliği ipuçlarından okur: örtüşme, boyut, hava perspektifi, ışık ve gölge.
• Ön plan bul; kaya, çiçek, patika.
• Ton katmanları: alçak ışık, hafif pus, gerekirse uzun objektif.
• Göz yolu: önden arkaya kesintisiz bir yürüyüş.
• Karedeki insan bir ölçü değil bir insan; teni ve biçimi bilinçli ışıkta.

Sonraki derse köprü

Akşamüstü karesi arkadaşının en sevdiği manzara oluyor. Ama o anı yakalamak bir şanstı: pus o akşam çökmüştü, güneş tam o açıdan vuruyordu. Arkadaşın bir sonraki yürüyüşte şansa bırakmak istemiyor: güneş hangi saatte hangi yönden batacak, vadiye ne zaman ışık düşecek, yarın pus olacak mı, dolunay tepelerin üstünden ne zaman doğacak? Işığı önceden nasıl bilirsin? Sonraki ders hava durumunu, güneşin ve ayın hareketini gösteren uygulamaları ve bir manzarayı planlamayı ele alıyor.