Böcekler

Öğrenme hedefi

Böceklerin neden sabahın serin saatinde yavaş, öğlenin sıcağında ise yerinde durmaz olduğunu vücut sıcaklıklarının havaya bağlı olmasıyla açıklayabileceksin. Birçok böceğin geceyi bir otun ya da bir çiçeğin sapında geçirdiğini, sabah çiğiyle kaplı ve kıpırtısız bir hâlde bulunabileceğini bilecek, onları bu saatte rahatsız etmeden çekeceksin. Bir böceğe yavaşça, alçaktan ve gölgeni üstüne düşürmeden yaklaşacak, bitkiyi sallamadan çalışacaksın. Böceği yerinden almanın, soğutmanın ya da sahneyi suyla süslemenin neden kabul edilmediğini ya da nasıl beyan edileceğini bileceksin. Arılar ve eşekarıları gibi sokabilen böceklere karşı dikkatli olacaksın. Bir arıcının arılarla çalışan ellerini yakından çekerken iznini alacak ve tenini sabah ışığında gerçek tonunda göstereceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın öğlene doğru bahçede bir kelebeğin peşinde. Kelebek bir çiçeğe konuyor, arkadaşın makroyla yaklaşıyor, kelebek hemen başka bir çiçeğe geçiyor. Bir yusufçuk da aynı oyunu oynuyor. Bir saatin sonunda kartta yalnızca silik kanat izleri kalıyor. Kulüpteki gözlemci ona ertesi sabah güneş doğarken gelmesini söylüyor. Arkadaşın şafakta bahçeye çıktığında aynı kelebeği bir ot sapında, kanatları kapalı ve çiğ damlalarıyla kaplı, hiç kıpırdamadan buluyor. Neden sabah erken çekilir?

Bağlam

Konuya çok yakın bir flaşın ışığını, halka ve ikiz flaşı ve kapkara kalan fonları ışık dersinde tartıştın (Ders K.4). Milimetrelik keskin dilimi kanadın ya da gövdenin düzlemine oturtmayı ve netliği göze koymayı alan derinliği dersinde öğrendin (Ders K.3). Kaçış mesafesini ve bir canlının tedirginliğini davranışından okumayı yaban hayatı etiğiyle öğrenmiştin (Ders Y.1).

Böcekler makronun en canlı ve en zorlu konularıdır: renkleri, dokuları ve gözleri olağanüstüdür, ama küçük, hızlı ve ürkektirler. Birçok fotoğrafçı onları ancak sabahın ilk saatlerinde, havanın serin olduğu ve böceklerin henüz ısınmadığı kısa bir zamanda kıpırtısız bulabilir. Bu ders, böceklerin bu sabah hâlinin nedenini, onları nerede bulacağını ve onları rahatsız etmeden, yerlerinden kıpırdatmadan nasıl çekeceğini ele alıyor.

Basit açıklama

Böcek neden sabah yavaştır?

Değişken ısılı bir canlı, vücut sıcaklığını kendisi sabit tutamayan ve çevresinin sıcaklığına göre ısınıp soğuyan canlıdır. Böceklerin çoğu böyledir. Serin bir sabahta vücutları da serindir; kasları yavaş çalışır ve birçoğu uçamaz ya da hızlı hareket edemez. Güneş yükselip hava ısındıkça böcekler de ısınır: kelebekler kanatlarını güneşe açıp ısınır, yusufçuklar ve arılar kaslarını titreterek vücutlarını uçuşa hazırlar. Öğleye doğru aynı böcekler hızlı, ürkek ve yakalanması zor hâle gelir.

Bu yüzden sabahın ilk saatleri, özellikle serin ve rüzgârsız sabahlar, böcek makrosu için en verimli zamandır. Işık alçak ve yumuşaktır, rüzgâr çoğu zaman henüz esmemiştir, böcekler yerlerindedir. Bulutlu ve serin bir gün de benzer bir fırsat verebilir. Böcekler ısındıkça bir yerde kalma süreleri kısalır; güneşin bir böceğe ilk vurduğu an, onun kanatlarını açıp ısınmaya başladığı ve birkaç dakika içinde uçacağı andır.

Böcekler geceyi nerede geçirir?

Gece tüneği, bir böceğin geceyi geçirdiği ve çoğu zaman her gün tekrar döndüğü yerdir: bir otun sapı, bir çiçeğin başı, bir yaprağın alt yüzü. Kelebekler kanatlarını kapatıp sapların ucunda, bazı yalnız yaşayan arılar çenelerini bir sapa tutturarak, küçük kızböcekleri ise otların arasında gece geçirir. Şafakta bu tüneklerde, çoğu zaman çiğ damlalarıyla kaplı ve kıpırtısız bulunurlar. Bir çayırın ya da bir bahçenin kenarında, çiçekli ve rüzgârdan korunaklı bir köşede yavaşça yürüyüp otların uçlarına bakmak onları bulmanın en iyi yoludur.

Çiğ damlaları doğal olduğunda böceğe ışıltılı bir ayrıntı katar; ama bir böceğin üstüne su püskürterek sahte çiğ oluşturmak, sahneyi kurmak demektir ve paylaşırken söylenir. Tünekteki bir böceğe yaklaşırken bitkiyi sallamamak, bacağını ya da tripodu sapa değdirmemek ve böceğin üstüne gölge düşürmemek gerekir. Alçaktan, böceğin göz hizasından ve yavaşça yaklaşmak, hem böceği kendi dünyasından gösteren bir bakış açısı verir hem de böceği ürkütmez.

Böcek yerinden neden alınmaz?

Yerinde çekim, bir böceği bulunduğu yerde, onu almadan, taşımadan ya da tutmadan çekmektir. Bazı fotoğrafçılar böcekleri toplayıp soğutarak yavaşlatır, bir stüdyoda istedikleri yere koyar ya da bir dala yapıştırır. Bu yöntemler böceğe zarar verir ve izleyiciyi yanıltır; doğa fotoğrafında kabul edilmez. Yerinde çekim bazen daha az kontrol sunar, ama hem böceği hem de fotoğrafın doğruluğunu korur.

Sokabilen böceklerle, arılarla, eşekarılarıyla ve yaban arılarıyla çalışırken dikkatli olmak gerekir; yuvalarına yaklaşmamak, ani hareketlerden kaçınmak ve alerjisi olanların hiç risk almaması önemlidir. Arıcılar gibi böceklerle birlikte çalışan insanlar da bu rotada değerli bir konudur. Bir arıcının üstünde arıların yürüdüğü ellerini sabah ışığında çekerken iznini almak gerekir. Sabahın alçak, sıcak ışığı açık teni pembeye, koyu teni derin ve sıcak bir kahverengiye boyar; ölçümü tenin kendisinden almak, arıların parlak kanatlarının yanında eli gerçek tonunda tutar.

Görsel kanıt

Ertesi gün alarm şafaktan önce çalıyor; arkadaşın bahçenin kenarındaki çayıra iniyor. Otların uçlarına bakarak yavaşça yürüyor. Bir sapın ucunda kanatlarını kapatmış bir mavi kelebek, bir başka sapta çenesiyle tutunmuş küçük bir arı, ikisi de çiğ damlalarıyla kaplı.

Yere diz çöküyor, kelebeğin göz hizasına iniyor ve makineyi kanada paralel tutuyor. Bitkiye dokunmamaya dikkat ediyor. Kelebek kıpırdamıyor; kanadındaki pullar ve çiğ damlalarının içindeki küçük ışıklar keskin. Güneş çayıra değdiği anda kelebek kanatlarını açıyor; arkadaşın o ilk açılışı da çekiyor ve birkaç dakika sonra kelebek uçup gidiyor.

Aynı sabah köyün kenarındaki arıcıyı ziyaret ediyor; yaşlı arıcı, yüzü ve elleri güneşten koyulaşmış bir adam, kovanı açarken arıların elinin üstünde yürümesine izin veriyor. Arkadaşın ondan izin alıp elini yakından çekiyor; ölçümü tenin kendisinden alıyor ve sabah ışığında eli sıcak ve ayrıntılı, arıların kanatları parlak.

Sık yapılan hata

Özet

Sabah erken çekilir, çünkü böcekler değişken ısılıdır: serin sabahta vücutları da serindir, yavaştırlar ve çoğu zaman bir otun ya da bir çiçeğin üstündeki gece tüneklerinde, çiğle kaplı ve kıpırtısız bulunurlar; güneş onları ısıttıkça hızlanır ve uçarlar. Böcekler yerinde, dokunmadan, alçaktan ve yavaşça yaklaşılarak çekilir; soğutmak, taşımak ve sahte çiğ kurmak kabul edilmez ya da beyan edilir; bir arıcının elleri, izni alınarak ve ışığı tenin üstünden okunarak çekilir.

Mini ödev

Bu ödevde böcekleri sabahın ilk saatinde bulup çekeceksin.

1. Serin ve rüzgârsız bir sabah, güneş doğmadan önce bir çayıra, bir bahçeye ya da bir parkın çiçekli kenarına git ve otların uçlarına bakarak gece tüneklerindeki böcekleri ara.
2. Bir böcek bulduğunda yere in, göz hizasından ve bitkiye dokunmadan yaklaş, sensörü kanadın ya da gövdenin düzlemine denk getir, netliği gözde bırak.
3. Güneş vurduğunda böceğin ısınmaya başladığı ilk hareketi bekle ve çek; kareye bir arıcı ya da bir bahçıvan girecekse önce sor, sonra ışığı onun teninden oku.

Kendini değerlendir

• Sabah bulduğun böcekler öğlen gördüklerinden ne kadar daha yavaştı?
• Böceği hiç rahatsız etmeden, yerinde çekebildin mi?
• Karedeki insanın teni sabah ışığında gerçek tonunda mı?

Sözlük

Mini test

1. Böcekler serin sabahta neden yavaştır?

• A) Uyudukları için
• B) Vücut sıcaklıkları çevreyle birlikte düşük olduğu ve kasları yavaş çalıştığı için
• C) Işık az olduğu için
• D) Aç oldukları için

2. Gece tüneği nedir?

• A) Bir böceğin geceyi geçirdiği ot sapı, çiçek ya da yaprak gibi yer
• B) Bir böceğin yuvası
• C) Bir fotoğrafçının gizlendiği çadır
• D) Bir kuşun tüneği

3. Bir böceği yavaşlatmak için soğutmak neden kabul edilmez?

• A) Işığı bozduğu için
• B) Pahalı olduğu için
• C) Makineye zarar verdiği için
• D) Böceğe zarar verdiği ve izleyiciyi yanılttığı için

4. Tünekteki bir böceğe nasıl yaklaşılır?

• A) Hızla ve yukarıdan
• B) Bitkiyi sallayarak
• C) Alçaktan, yavaşça, bitkiye dokunmadan ve gölge düşürmeden
• D) Flaşı önceden patlatarak

Cevaplar

1. B — Değişken ısılı böceklerin kasları serinlikte yavaş çalışır, ısındıkça hızlanır.
2. A — Birçok böcek geceyi bir sapın ya da bir çiçeğin üstünde kıpırtısız geçirir.
3. D — Soğutmak böceğe zarar verir ve karedeki anı doğal olmayan bir koşula dayandırır.
4. C — Sarsıntı ve gölge böceği uyarır, alçak ve yavaş bir yaklaşma onu yerinde tutar.

Özet kartı

• Böcekler değişken ısılı: serin sabahta yavaş, sıcakta hızlı.
• Şafakta gece tüneklerinde, otların uçlarında ara.
• Alçaktan, yavaşça, bitkiye dokunmadan ve gölge düşürmeden yaklaş.
• Yerinde çek; soğutma, taşıma yok; sahte çiği söyle.
• Sokan böceklere dikkat; arıcının eli için önce izin, sonra tenden ölçüm.

Sonraki derse köprü

Bir hafta boyunca yağmur yağıyor ve arkadaşın bahçeye çıkamıyor. Mutfakta çay demlerken bardağın kenarındaki buğunun damlalara dönüştüğünü, tabaktaki bir kaşık zeytinyağının suyun üstünde yuvarlak adacıklar oluşturduğunu fark ediyor. Makroyu masaya getiriyor. Mutfakta makro sanatı nasıl yapılır? Sonraki ders, makronun gündelik nesnelerde, bir damlada, bir dokuda ve bir desende gizli soyut dünyaları bulmasını ele alıyor.