Alan derinliği sorunu

Öğrenme hedefi

Makroda keskin kalan dilimin neden yalnızca milimetrelerle, bazen bir milimetrenin altında ölçüldüğünü açıklayabileceksin. Büyütme arttıkça bu dilimin hızla inceldiğini, diyaframı kısmanın ise bir noktadan sonra kırınım yüzünden bütün kareyi yumuşattığını, üstelik makroda diyaframın kâğıt üstünde yazandan daha dar davrandığını bileceksin. İnce dilimi konunun en önemli düzlemine yerleştirecek, makineyi konunun yüzeyine paralel tutarak aynı dilime daha çok ayrıntı sığdıracaksın. Netliği bulmak için objektifin halkasını değil makinenin kendisini ileri geri kaydıracaksın. Bir insanın gözünü ya da parmak ucunu bu yakınlıkta çekerken netliğin nereye düşeceğine bilinçli karar verecek ve açık ya da koyu tenin dokusunu gerçek tonunda göstereceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın ara halkalarla yusufçuğun başını kareye doldurmayı başarıyor ve heyecanla ekrana bakıyor. Gözün ön yüzündeki küçük altıgenler bıçak gibi keskin; ama birkaç milimetre gerideki yüzeyler yumuşuyor, başın arkası ve kanatların dibi tamamen bulanık bir renk lekesi. Diyafram f/8'de olduğu hâlde keskinliğin ancak bir mercimek kalınlığında bir şeride sığdığını görüyor. f/22'ye kısıyor; bu kez daha çok şey net ama her yer sanki ince bir tülün arkasında. Makroda neden neredeyse her şey bulanık?

Bağlam

Netlik diliminin odak düzleminin önüne ve arkasına uzandığını, bu dilimin diyaframla ve konu-fon mesafesiyle nasıl değiştiğini alan derinliği dersinde görmüştün (Ders 8.3). Çok dar bir açıklıkta ışığın deliğin kenarından saparak bütün kareyi yumuşattığını, yani kırınımı diyafram dersinde tanımıştın (Ders 8.2). Büyütme oranının konunun sensörde ne büyüklükte oluştuğunu söylediğini de bu rotanın başında ölçmüştün (Ders K.1).

Manzarada netlik dilimi metrelerle, portrede santimetrelerle ölçülür; makroda ise milimetrelerle. Konuya bu kadar yaklaşınca, gündelik fotoğrafta küçük görünen her şey dev bir soruna dönüşür: bir yusufçuğun gözü bile netlik dilimini aşacak kadar derindir. Bu ders, netlik diliminin neden bu kadar inceldiğini, onu biraz genişletmenin sınırlarını ve asıl önemlisi, o ince dilimi nereye koyacağına nasıl karar vereceğini ele alıyor.

Basit açıklama

Dilim neden bu kadar ince?

Netlik diliminin kalınlığı büyütmeyle çok hızlı değişir. Kabaca, büyütme iki katına çıktığında dilim dört kat incelir. Tam kare bir makinede 1:1 oranında ve f/8'de keskin dilim kabaca bir milimetredir; f/2.8'de ise yalnızca üçte bir milimetre civarındadır. 1:2 oranına çıkıldığında aynı f/8'de dilim kabaca üç milimetreye, 1:4'te ise on milimetreye yaklaşır. Bir yusufçuğun gözünün derinliği birkaç milimetre olduğu için 1:1'de gözün bile tamamı keskin çıkmaz.

Bu yüzden makroda büyütmeyi seçmek, aynı zamanda ne kadar derinliğin keskin kalacağını seçmektir. Konuyu kareye tam doldurmak yerine biraz daha uzaktan, 1:2 civarında çekmek ve sonra kırpmak, çoğu zaman daha çok şeyi keskin tutar. Makineyi sabitlemek de önemlidir: bir milimetrelik bir dilimde, nefes almak bile netliği konunun gözünden kaşına kaydırabilir.

Diyaframı kısmak neden yetmez?

Etkin diyafram, makroda objektifin sensörden uzaklaşması yüzünden diyaframın, kâğıt üstünde yazandan daha dar davranmasıdır. Kabaca, yazan f sayısı büyütmenin bir fazlasıyla çarpılır: 1:1 oranında f/8'e ayarlanmış bir objektif, ışık ve kırınım açısından f/16 gibi davranır. Bu yüzden makroda kırınım çok daha erken başlar; f/16'ya ayarlanmış bir objektif 1:1'de f/32 gibi davranır ve bütün kare ince bir tülün arkasına düşer.

Bu, makroda keskinlik ile derinlik arasında sıkı bir denge kurar. Birçok fotoğrafçı 1:1'e yakın çekimlerde yazan diyaframı kabaca f/8 ile f/11 arasında tutar; bu, keskin dilimi biraz kalınlaştırırken kırınımı katlanılabilir düzeyde bırakır. Daha fazla derinlik gerektiğinde çözüm daha dar bir diyafram değil, farklı derinliklere odaklanmış birkaç kareyi birleştirmektir; bu yöntemi rotanın son dersinde ayrıntılı ele alacaksın.

Dilimi nereye koyarsın?

Düzlem hizalama, makinenin sensörünü konunun en önemli yüzeyine paralel tutarak ince netlik dilimine o yüzeyin tamamını sığdırmaktır. Bir kelebeğin kanadını yandan değil tam karşıdan, kanat yüzeyine paralel çekersen, bir milimetrelik bir dilim bile kanadın bütün desenini keskin tutabilir. Makine kanada eğik bakarsa aynı dilim kanadın yalnızca bir şeridini keser. Uzun ve yassı konularda, bir yaprakta, bir tüyde ya da bir böceğin gövdesinde, bu hizalama derinlik kazanmanın en etkili yoludur.

Netlik önceliği, ince dilime hangi ayrıntının gireceğine dair karardır. Bir canlıda bu çoğu zaman gözdür: göz keskinse izleyici geri kalanın yumuşaklığını kabul eder, göz yumuşaksa kare bozuk görünür. Netliği bulmak için objektifin halkasını çevirmek yerine büyütmeyi sabitleyip makinenin kendisini ileri geri kaydırmak daha hassastır. İnsanda da öncelik seçilir: bir gözün irisinin desenine mi, kirpiklerin uçlarına mı? Göz çevresinde açık tenin ince çizgileri ve mavimsi damarları, koyu tenin derin kıvrımları ve parıltıları, dilimin sınırında belirip kaybolur; ölçümü tenin kendisinden almak dokuyu gerçek tonunda tutar.

Görsel kanıt

Arkadaşın ertesi sabah aynı yusufçuğu, bir sazın üstünde, bu kez biraz daha uzaktan, 1:2 civarında çekiyor. Yazan diyaframı f/11'e getiriyor; makinesi bunu 1:2'de kabaca f/16 gibi kullanıyor. Makineyi yusufçuğun başına bakan yüzeye paralel tutuyor ve odağı gözün ön yüzüne koyuyor.

Karede gözün tamamı ve başın ön yarısı keskin, kanatların dibi yumuşuyor. Bir başka karede makineyi kanada paralel çeviriyor: kanadın bütün ağı keskin, göz yumuşak. İki karenin iki farklı öncelik olduğunu görüyor.

Kız kardeşi, sıcak esmer tenli ve koyu kahverengi gözlü, gözünün yakından çekilmesine izin veriyor. Arkadaşın makineyi gözüne paralel tutup netliği irisin desenine koyuyor; kirpiklerin uçları yumuşak kalıyor. Pencere ışığında irisinin koyu kahverengi halkaları, alt kapağın ince kıvrımları ve teninin sıcak tonu ayrıntılı.

Sık yapılan hata

Özet

Makroda neredeyse her şey bulanıktır, çünkü netlik dilimi büyütme iki katına çıktığında dört kat incelir ve 1:1 oranında f/8'de kabaca bir milimetreye düşer; diyaframı kısmak da sınırlıdır, çünkü etkin diyafram yazandan daha darken kırınım erken başlar. İnce dilim, sensörü konunun en önemli yüzeyine paralel tutarak ve netliği gözün gibi öncelikli bir ayrıntıya koyarak en iyi kullanılır; bir insanın gözü ya da teni bu yakınlıkta izinle, netliği bilinçli yerleştirilerek ve tenden ölçülerek gerçek tonunda çekilir.

Mini ödev

Bu ödevde makroda netlik dilimini ölçecek ve yerleştireceksin.

1. Masaya bir cetvel koy, makineye göre kırk beş derece eğik dursun ve makro ya da ara halkayla 1:1'e yakın bir oranda, f/2.8, f/8 ve f/16'da çek; her karede kaç milimetrenin keskin kaldığını oku.
2. Bir yaprağı ya da bir tüyü önce eğik, sonra yüzeyine paralel çek ve keskin kalan alanı karşılaştır.
3. Bir canlıyı çek ya da bir yakınından gözünü çekmek için izin iste; netliği önce göze, sonra başka bir ayrıntıya koy ve hangi önceliğin kareyi nasıl değiştirdiğine bak.

Kendini değerlendir

• Hangi diyaframda keskin dilim en kalındı, hangisinde kare yumuşamaya başladı?
• Paralel tutunca keskin alan ne kadar büyüdü?
• Gözün ya da tenin ayrıntıları gerçek tonunda ve keskin mi?

Sözlük

Mini test

1. Makroda büyütme iki katına çıkınca netlik dilimi ne olur?

• A) İki kat kalınlaşır
• B) Kabaca dört kat incelir
• C) Değişmez
• D) Yarı yarıya kalınlaşır

2. 1:1 oranında f/8'e ayarlanmış bir objektif kabaca hangi etkin diyaframla çalışır?

• A) f/4
• B) f/8
• C) f/32
• D) f/16

3. Bir kelebeğin kanadının tamamını keskin tutmanın en etkili yolu nedir?

• A) Sensörü kanat yüzeyine paralel tutmak
• B) Diyaframı f/32'ye kısmak
• C) Kanada eğik bakmak
• D) Otomatik odağa güvenmek

4. Makroda netliği bulmanın en hassas yolu hangisidir?

• A) Objektifin halkasını hızla çevirmek
• B) Makineyi elde sallamak
• C) Büyütmeyi sabitleyip makineyi ileri geri kaydırmak
• D) Diyaframı açıp kapamak

Cevaplar

1. B — Netlik dilimi büyütmenin karesiyle incelir, iki kat büyütme dört kat ince bir dilim verir.
2. D — Etkin diyafram yazan f sayısının büyütmenin bir fazlasıyla çarpımıdır, sekiz kere iki on altı eder.
3. A — Paralel duran bir yüzey ince dilime baştan sona sığar.
4. C — Halka büyütmeyi de değiştirir, makineyi kaydırmak yalnızca netlik düzlemini taşır.

Özet kartı

• Büyütme iki kat, dilim dört kat ince; 1:1'de f/8 kabaca bir milimetre.
• Etkin diyafram yazandan dar; makroda kırınım erken başlar.
• Yazan diyaframı kabaca f/8–f/11'de tut; daha fazlası için birkaç kare birleştir.
• Sensörü önemli yüzeye paralel tut; netliği göze koy.
• Makineyi kaydırarak netle; bir insan gözü için önce sor, ışığı tenin üstünden oku.

Sonraki derse köprü

Yusufçuğun gözü artık keskin, ama f/11'de ve 1:2'de sabah gölgesinde enstantane 1/15'e düşüyor; rüzgârda sallanan sazın üstündeki kare titriyor. ISO'yu yükseltince kareye kumlanma çöküyor. Işığı artırmak için yaklaşınca da kendi gölgesi yusufçuğun üstüne düşüyor. Küçük bir dünyayı nasıl aydınlatırsın? Sonraki ders, makroda halka flaşı, küçük bir flaşın önüne takılan dağıtıcıları ve yansıtıcıları ele alıyor.