Ay ve gezegenler

Öğrenme hedefi

Ayın gece gökyüzünde neden bembeyaz, ayrıntısız bir daire olarak çıktığını, onun kendi ışığı olmayan ve güneşle aydınlanan bir yüzey olmasıyla açıklayabileceksin. Ayı yıldızlar gibi değil, güneşli bir günde bir manzarayı çeker gibi pozlayacak, bir başlangıç kuralıyla doğru pozlamaya hızlıca ulaşacaksın. Ayın hangi evresinde kraterlerin ve dağların en belirgin göründüğünü, gökyüzünde ne kadar küçük yer kapladığını ve bunun için ne kadar uzun bir objektif gerektiğini hesaplayacaksın. Ayı ufuktaki bir manzarayla aynı karede dengelemenin zamanını seçecek, ayrı çekilmiş kareleri birleştirirsen bunu söyleyeceksin. Gezegenlerin uzun bir objektifte nasıl göründüğünü, neden küçük ve titrek kaldıklarını bileceksin. Dolunayın önünde duran bir insanın yüzünü ve tenini, ay ile birlikte ne zaman gösterebileceğini planlayacaksın.

Merak sorusu

Takip cihazıyla çektiği Samanyolu karesinin ardından arkadaşın aynı yaylada dolunayın doğuşunu bekliyor. Ay tepelerin üstünden yükseldiğinde uzun objektifi takıp birkaç kare çekiyor. Kareleri açınca ekranda koyu bir zeminin ortasında parlayan, içi boş bir halka görüyor. Oysa gözüyle bakınca ayın yüzündeki koyu lekeler, hatta bazı kraterler seçiliyor. Makineyi manuel moda alıp ne yapacağını bilemiyor. Ay neden hep beyaz bir leke çıkar?

Bağlam

Ayın evrelerini, doğuş ve batış saatlerinin her gün kaydığını ve dolunayın güneş batarken doğduğunu manzara rotasının planlama dersinde görmüştün (Ders M.2). Güneşli bir günde diyaframı f/16'ya ayarlayıp süreyi ISO değerinin tersine eşitleyen başlangıç kuralını flaşla senkron dersinde tanımıştın (Ders 19.5). Uzaktan uzun bir objektifle çekildiğinde arka planın öndeki konuya yaklaşıp büyüdüğünü de perspektif ve sıkıştırma dersinde öğrendin (Ders 12.4).

Gece gökyüzünde her şey soluktur, ayın dışında. Ay gökyüzünün en parlak nesnesidir ve kendi ışığı yoktur: güneşin ışığını yansıtır. Yani ayın yüzeyi, aslında gündüz güneşin altında duran bir kaya manzarasıdır. Gece gökyüzü için ayarlanmış bir pozlama bu gündüz manzarasını bembeyaz yakar. Bu ders, ayı ve gezegenleri kendi parlaklıklarına göre çekmeyi ele alıyor.

Basit açıklama

Ay nasıl pozlanır?

Makinenin ölçümü, karenin çoğunu kaplayan kara gökyüzüne bakıp ortalamayı yükseltmeye çalışır ve küçük, parlak ayı yakar. Bu yüzden ay için ölçümü nokta ölçüme almak ya da pozlamayı elle ayarlamak gerekir. Ay kuralı, dolunay için bir başlangıç pozlaması veren basit kuraldır: diyaframı f/11'e ayarla ve süreyi ISO değerinin tersine eşitle; örneğin ISO 100'de 1/100 saniye. Bu, güneşli bir günün başlangıç kuralına çok benzer, çünkü ay da güneşle aydınlanan bir yüzeydir.

Ayın evresi küçüldükçe yüzeyin ışığı azalır ve pozlama birkaç durak artırılmalıdır; ince bir hilal dolunaydan belirgin biçimde daha fazla ışık ister. Kuralla çekilen ilk kareden sonra histograma ve büyütülmüş ekrana bakmak, en parlak bölgelerin yanmadığını gösterir. Ayı çekerken yıldızlar ve gökyüzü simsiyah kalır; bu doğaldır, çünkü ay onlardan binlerce kat daha parlaktır.

Ayrıntı nerede ve ne büyüklükte?

Aydınlanma sınırı, ayın aydınlık ve karanlık yarılarını ayıran çizgidir. Bu çizginin yakınında güneş ışığı ay yüzeyine çok yatık düşer; kraterlerin ve dağların gölgeleri uzar ve yüzey kabartmalı görünür. Dolunayda güneş ayı tam karşıdan aydınlatır, gölgeler kaybolur ve yüzey düz görünür. Bu yüzden kraterler en iyi hilal, ilk dördün ve son dördün evrelerinde, aydınlanma sınırı boyunca seçilir.

Açısal çap, bir gök cisminin gökyüzünde kapladığı açıdır; ay yaklaşık yarım derecelik bir açıyla görünür. Bu yüzden ayın sensördeki görüntüsünün boyu kabaca odak uzaklığının yüz onda biri kadardır: iki yüz milimetrelik bir objektifte iki milimetre civarı, altı yüz milimetrede beş buçuk milimetre civarı. Otuz altı milimetrelik bir tam kare sensörde bu hâlâ küçüktür; ayı kareye doldurmak için çok uzun bir objektif ya da bir teleskop gerekir. Ufka yakın bir ay, atmosferin kalın bir kısmının arkasında olduğu için daha titrek ve yumuşak görünür; gökyüzünde yükseldiğinde daha keskin olur.

Manzara, gezegen ve insan?

Ayı bir manzarayla birlikte göstermek için en iyi zaman, ayın ufuktan yeni doğduğu ya da batmak üzere olduğu ve gökyüzünde hâlâ biraz ışık bulunduğu alacakaranlıktır; bu sırada manzara ile ayın parlaklığı birbirine yaklaşır. Uzun bir objektifle uzaktan çekmek, ayı bir tepenin ya da bir yapının arkasında büyük gösterir. Karanlıkta ise ay ile manzara arasındaki fark çok büyüktür; ayrı kareleri birleştirmek mümkündür ama bir birleştirmedir ve söylenir.

Gezegenler uzun bir objektifte bile çok küçük parlak noktalardır. Jüpiter'in çevresinde en parlak dört uydusu bir çizgi hâlinde küçük noktalar olarak seçilebilir; Satürn'ün halkasını görmek ise çoğu zaman bir teleskop ister. Dolunayın önünde uzakta duran bir insan, pozlama aya göre yapıldığında simsiyah bir siluete döner; bu çoğu zaman güçlü bir karedir. Yüzü ve teni de göstermek istersen, ayın ufka yakın olduğu alacakaranlıkta çekmek gerekir: hâlâ gökyüzündeki ışık yüzü aydınlatır, ve bu ışıkta açık bir ten soluk, koyu bir ten ise gri görünmesin diye ölçümü yüze göre yapmak ayı biraz parlatsa da insanı kendi tonunda tutar.

Görsel kanıt

Arkadaşın bir sonraki dolunay akşamı yaylada, ayın doğacağı tepelerin karşısında, altı yüz milimetrelik bir objektifle bekliyor. Güneş batarken ay tepelerin üstünden doğuyor; gökyüzü hâlâ açık mavi. Uzakta, tepenin sırtında duran Selin'i ayın önüne yerleştiriyor.

İlk kare alacakaranlıkta: ay turuncu ve büyük, Selin'in yüzü gökyüzünün son ışığında okunuyor; ölçümü yüzüne göre yapıyor, koyu kahverengi teni sıcak, ayın kenarları biraz parlak. Karanlık çöktüğünde ayın önünde Selin simsiyah bir siluet olarak kalıyor.

Ay yükseldiğinde ay kuralıyla, f/11 ve ISO 200'de 1/200 saniyeyle çekiyor: yüzeydeki koyu lekeler ayrıntılı ama düz. Bir hafta sonra, ay son dördüne gelince aynı objektifle aydınlanma sınırı boyunca kraterlerin uzun gölgeleri kabarıyor. Aynı gece Jüpiter'e çeviriyor: parlak bir benek ve yanında bir çizgi üzerinde dört küçük nokta.

Sık yapılan hata

Özet

Ay beyaz bir leke çıkar, çünkü güneşle aydınlanan bir yüzeydir ve gece gökyüzü için ayarlanmış uzun bir pozlama onu yakar; ay, dolunayda f/11 ve ISO'nun tersi kadar bir süreyle, gündüz gibi pozlanır ve evre küçüldükçe pozlama artırılır. Kraterler aydınlanma sınırı boyunca, hilal ve dördün evrelerinde belirginleşir; ayın açısal çapı yarım derece olduğu için sensördeki boyu odak uzaklığının yüz onda biri kadardır. Ay manzarayla alacakaranlıkta dengelenir, birleştirme söylenir; gezegenler küçük noktalardır, ayın önündeki insan ya siluet olarak ya da alacakaranlıkta yüzüne göre ölçülerek kendi tonunda gösterilir.

Mini ödev

Bu ödevde ayı ve bir gezegeni çekeceksin.

1. Ayı ay kuralıyla, f/11 ve ISO'nun tersi kadar bir süreyle çek; histograma bak ve gerekiyorsa pozlamayı düzelt.
2. Ayı bir hilal ya da dördün evresinde ve bir dolunayda çek; aydınlanma sınırı boyunca kraterleri karşılaştır ve kullandığın odak uzaklığında ayın sensördeki boyunu hesapla.
3. Ayın doğuşunu alacakaranlıkta bir manzarayla ya da bir insanla birlikte çek; kişiyi siluet olarak mı yoksa yüzü okunur biçimde mi göstereceğine karar ver.

Kendini değerlendir

• Ayın en parlak bölgeleri yanmadan ayrıntı taşıyor mu?
• Hangi evrede kraterler daha kabartmalı?
• Alacakaranlıktaki insanın teni kendi tonunda mı?

Sözlük

Mini test

1. Ay neden gündüz gibi pozlanır?

• A) Kendi ışığını ürettiği için
• B) Güneşle aydınlanan bir yüzey olduğu için
• C) Gece gökyüzü karanlık olmadığı için
• D) Makine öyle istediği için

2. Ay kuralına göre ISO 100'de dolunay için başlangıç pozlaması nedir?

• A) f/2.8, 30 saniye
• B) f/11, 1/100 saniye
• C) f/16, 1 saniye
• D) f/4, 1/15 saniye

3. Ayın kraterleri en belirgin ne zaman görünür?

• A) Dolunayda
• B) Ay ufka çok yakınken
• C) Hilal ya da dördün evresinde, aydınlanma sınırı boyunca
• D) Yeni ayda

4. Altı yüz milimetrelik bir objektifte ayın sensördeki boyu yaklaşık ne kadardır?

• A) Beş buçuk milimetre
• B) Otuz altı milimetre
• C) Bir santimetre
• D) Yarım milimetre

Cevaplar

1. B — Ayın yüzeyi güneşin altında duran bir kayalık gibidir ve gündüz parlaklığında ışık yansıtır.
2. B — Diyafram f/11 ve süre ISO'nun tersi, yani yüzde bir saniye olur.
3. C — Yatık düşen güneş ışığı aydınlanma sınırı yakınında gölgeleri uzatır ve yüzeyi kabartır.
4. A — Ayın boyu kabaca odak uzaklığının yüz onda biridir ve altı yüzün yüz onda biri beş buçuk civarıdır.

Özet kartı

• Ay güneşle aydınlanır: gündüz gibi pozla.
• Ay kuralı: f/11, süre ISO'nun tersi; evre küçüldükçe pozu artır.
• Kraterler aydınlanma sınırında, hilal ve dördünde kabarır.
• Ay yarım derece: sensörde odak uzaklığının yüz onda biri kadar.
• Manzarayı alacakaranlıkta dengele; insanı siluet ya da yüzüne göre ölçerek göster.

Sonraki derse köprü

Rotanın bütün gecelerinin karelerini bir klasörde toplayan arkadaşın, Samanyolu karelerini ekranda açınca hâlâ bir şeyden memnun değil: gökyüzü kumlu ve karanlık bölgelerde renkli benekler var. Kulüpteki biri ona aynı kadrajdan çekilmiş on karenin tek bir karede birleştirildiği bir görüntü gösteriyor: gökyüzü pürüzsüz, toz şeritleri net. Gürültüsüz gece gökyüzü nasıl elde edilir? Sonraki ders, kare istiflemeyi, kumlanma azaltmayı ve bir gece gökyüzü karesini düzenlemeyi ele alıyor.