Planlama

Öğrenme hedefi

Bir Samanyolu gecesini yola çıkmadan önce planlayabileceksin. Samanyolu'nun en parlak bölgesinin yılın hangi aylarında, gecenin hangi saatlerinde ve gökyüzünün hangi yönünde göründüğünü bilecek, onu karanlık bir yerin manzarasıyla, bir tepeyle ya da bir ağaçla aynı karede buluşturacaksın. Güneş battıktan sonra gökyüzünün gerçekten karardığı saati, ay evresini ve ayın doğup batma saatlerini birlikte okuyarak ayın gökyüzünde olmadığı karanlık bir zaman dilimi bulacaksın. Gökyüzünü bir haritanın üstünde gösteren uygulamalarla yönü önceden görecek, bulut, nem ve berraklık tahminine bakacaksın. Kareye bir insan katacaksan onu alacakaranlığın son ışığında mı, yoksa karanlıkta küçük bir lambayla mı çekeceğine önceden karar verecek ve tenini gerçek tonunda göstermenin yolunu planlayacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın haritadan bulduğu karanlık yaylaya bir ay sonra yeniden gidiyor. Bu kez gökyüzü, ayın parlak ışığıyla aydınlanmış; yıldızların çoğu silinmiş, Samanyolu hiç görünmüyor. Kulüpteki gözlemciye yazdığında gelen cevap şaşırtıcı: bu gece dolunaymış, üstelik kışın Samanyolu'nun o parlak orta bölgesi gece hiç görünmezmiş. Arkadaşın, gökyüzünün de bir takvimi olduğunu anlıyor. Samanyolu ne zaman, nerede görünür?

Bağlam

Güneşin yolunu, bir yönü azimut açısıyla söylemeyi ve ay evresini planlama dersinde öğrenmiştin (Ders M.2). Şehir ışıklarının gökyüzünü nasıl aydınlattığını ve karanlık bir yeri haritalardan nasıl bulacağını bir önceki derste gördün (Ders G.3). Güneş battıktan sonra gökyüzünün mavi, dağınık ışığının sürdüğü mavi saati de gün ışığının son evrelerini incelerken ayırt etmiştin (Ders 5.4).

Karanlık bir yer bulmak planın yalnızca yarısıdır; o yerde, doğru gecede ve doğru saatte bulunmak gerekir. Samanyolu gökyüzünde yıl boyunca aynı yerde durmaz; ay her gece farklı saatlerde doğar ve batar; güneş battıktan sonra gökyüzünün tam kararması zaman alır. Bu ders, bu üç takvimi üst üste koyarak bir Samanyolu gecesini önceden seçmeyi ele alıyor.

Basit açıklama

Samanyolu ne zaman görünür?

Galaktik merkez, Samanyolu'nun gökyüzünde en parlak ve en yoğun görünen, yıldızların, gaz bulutlarının ve toz şeritlerinin en kalabalık olduğu bölgesidir. Fotoğraflarda gördüğün o parlak, dallı budaklı orta kısım budur. Kuzey yarımkürede bu bölge gökyüzünün güneyinde, ufka yakın görünür. Kış aylarında gündüz gökyüzündedir ve gece görünmez; ilkbaharda sabaha karşı doğu ve güneydoğuda belirir, yaz aylarında gece yarısına doğru güneyde en iyi konumuna gelir, sonbaharın başında ise akşam güneybatıda batmaya başlar.

Bu yüzden galaktik merkezi çekmek için yılın hangi ayında olduğunu ve gecenin hangi saatinde güneyin açık ve karanlık olacağını bilmek gerekir. Kışın Samanyolu'nun daha soluk başka bölgeleri gökyüzündedir; onlar da çekilebilir ama daha az parlaktır. Güneyi açık, o yönde şehir ışığı olmayan bir yer seçmek, galaktik merkezi manzarayla birlikte göstermek için önemlidir.

Gökyüzü ne zaman gerçekten karanlıktır?

Astronomik karanlık, güneşin ufkun on sekiz derece altına indiği ve gökyüzünde gün ışığından hiçbir iz kalmadığı zamandır. Gün batımının ardından gökyüzü bir süre aydınlık kalır; mavi saat geçtikten sonra da ufukta bir süre soluk bir aydınlık kalır. Soluk yıldızlar ve Samanyolu ancak astronomik karanlıkta tam olarak görünür. Başlangıç saati enlemle ve takvimle kayar; yazın kuzey enlemlerde güneş battıktan bir buçuk iki saat sonra gelir ve sabaha karşı aynı süre önce biter.

Yeni ay penceresi, yeni ayın çevresindeki, ayın gece gökyüzünde olmadığı ya da çok küçük ve kısa süreli göründüğü birkaç günlük zamandır. Dolunayda ay bütün gece gökyüzündedir ve soluk yıldızları siler. Yeni ayda ise ay güneşle birlikte doğup batar ve gece karanlık kalır. Yeni aydan birkaç gün önce ya da sonra da ayın doğuş ve batış saatlerine bakarak ayın ufkun altında olduğu karanlık saatler bulunabilir; ince bir hilal akşam erken batarsa gecenin geri kalanı karanlıktır.

Bütün bunlar nasıl birleştirilir?

Gökyüzünü bir haritanın ya da bir manzara görüntüsünün üstünde gösteren uygulamalar, seçtiğin bir gecede ve saatte Samanyolu'nun, ayın ve güneşin nerede olacağını gösterir. Seçtiğin yere bir iğne koyup tarihi ve saati ileri geri kaydırarak Samanyolu'nun bir tepenin, bir kayanın ya da bir ağacın üstünde ne zaman duracağını görebilirsin. Azimut açısıyla okunan bu yön, sahada bir pusulayla doğrulanır.

Plan havayla tamamlanır: bulut örtüsü, nem ve havanın berraklığı. Açık bir gökyüzü yetmez; nem ve toz taşıyan bir hava yıldızları soluklaştırır. Kareye bir insan katacaksan onu nasıl aydınlatacağını da önceden planla: mavi saatin son ışığında, gökyüzünde hâlâ biraz aydınlık varken çekilen bir kare yüzü doğal bir ışıkla gösterir ama soğuk mavi bir ton da taşır; karanlıkta küçük, sıcak ve kısık bir lamba ise yüzü aydınlatırken yıldızları bozmaz. Açık bir tende lamba kolayca parlar, koyu bir tende ise yetersiz kalabilir; lambanın mesafesini ve süresini önceden deneyip not etmek, sahada zaman kazandırır.

Görsel kanıt

Arkadaşın bir uygulamada yaylaya bir iğne koyuyor. Önümüzdeki ağustos ayında yeni ayın düştüğü haftayı buluyor; o gece güneş akşam sekizde batıyor, astronomik karanlık dokuz buçukta başlıyor ve ay gece boyunca ufkun altında. Galaktik merkez saat on civarında güneyde, yaylanın kenarındaki yalnız bir ağacın üstünde duruyor.

Bir hafta önceden bulut ve nem tahminine bakıyor: açık ve kuru. Sahada, gündüz, pusulayla ağacın yönünü doğruluyor. Gece saat onda Samanyolu'nun parlak merkezi tam ağacın üstünde yükseliyor; gökyüzü koyu, binlerce yıldız ve dallı budaklı bir ışık şeridi.

Selin'i önce mavi saatin son ışığında, ağacın yanında çekiyor; teni hafif soğuk bir mavi ton alıyor. Gece ise onu aynı yerde, kartonla yumuşatılmış avuç içi büyüklüğünde sıcak bir lambayla iki saniye aydınlatıyor; lambayı önceden denediği mesafede tutuyor ve teni sıcak kahverengisinde, arkasında galaktik merkez.

Sık yapılan hata

Özet

Samanyolu'nun en parlak bölgesi olan galaktik merkez kuzey yarımkürede ilkbahardan sonbahara kadar gece gökyüzünün güneyinde görünür, kışın ise görünmez; soluk yıldızlar ancak güneş on sekiz derece altına indiğinde başlayan astronomik karanlıkta ve ayın gökyüzünde olmadığı yeni ay penceresinde tam olarak belirir. Bir uygulama bu takvimleri seçilen yerin üstünde birleştirir, yön sahada pusulayla doğrulanır, hava tahmini planı tamamlar; kareye girecek insanın ışığı da önceden denenerek tenin gerçek tonuna göre planlanır.

Mini ödev

Bu ödevde önümüzdeki aylardan bir Samanyolu gecesi planlayacaksın.

1. Bir önceki derste bulduğun karanlık yeri bir uygulamaya işaretle ve önümüzdeki aylarda yeni aya denk gelen, galaktik merkezin görüneceği bir gece seç.
2. O gece için astronomik karanlığın başladığı saati, ayın doğuş ve batış saatlerini ve galaktik merkezin bir ön plan öğesinin üstüne geleceği saati yaz.
3. Kareye bir insan katacaksan onu mavi saatte mi, karanlıkta küçük bir lambayla mı çekeceğine karar ver ve lambanın mesafesini evde önceden dene.

Kendini değerlendir

• Seçtiğin gecede ay ufkun altında mı?
• Galaktik merkez ön planınla hangi saatte buluşuyor?
• Karedeki insanın teni için ışığı önceden denedin mi?

Sözlük

Mini test

1. Kuzey yarımkürede galaktik merkez hangi mevsimde gece görünmez?

• A) Yaz
• B) Kış
• C) İlkbahar
• D) Sonbahar başı

2. Astronomik karanlık ne zaman başlar?

• A) Güneş ufkun on sekiz derece altına indiğinde
• B) Güneş battığı anda
• C) Mavi saatin başında
• D) Gece yarısı

3. Dolunaylı bir gece Samanyolu çekimi için neden elverişsizdir?

• A) Ay galaktik merkezi saklar
• B) Makine ay ışığında çalışmaz
• C) Ay bütün gece gökyüzünde olur ve soluk yıldızları siler
• D) Dolunayda Samanyolu kaybolur

4. Samanyolu'nun bir ağacın üstüne ne zaman geleceği nasıl bulunur?

• A) Sahada tahmin edilerek
• B) Yalnızca hava tahminine bakılarak
• C) Gündüz güneşin yönüne bakılarak
• D) Gökyüzünü haritada gösteren bir uygulamayla ve sahada pusulayla doğrulanarak

Cevaplar

1. B — Kışın galaktik merkez gündüz gökyüzündedir ve gece ufkun altında kalır.
2. A — Güneş on sekiz derece altına inince gökyüzünde gün ışığından iz kalmaz.
3. C — Dolunay bütün gece gökyüzünü aydınlatır ve soluk yıldızları görünmez kılar.
4. D — Uygulama yönü ve saati önceden gösterir, pusula sahadaki gerçek yönü doğrular.

Özet kartı

• Galaktik merkez: kuzey yarımkürede ilkbahardan sonbahara, güneyde.
• Astronomik karanlığı bekle; güneş on sekiz derece altında.
• Yeni ay penceresi ya da ayın ufkun altında olduğu saatler.
• Uygulamada yönü ve saati gör, sahada pusulayla doğrula, havaya bak.
• Kareye girecek insanın ışığını önceden dene.

Sonraki derse köprü

Ağaçlı karenin ardından arkadaşın büyüttüğü kareye bakıyor: galaktik merkez yerinde, ama yıldızların hepsi küçük birer çizgi olmuş; otuz saniyelik pozlamada nokta değil, uzamış lekeler. Uzun objektifle denediği bir karede çizgiler daha da uzun. Yıldızlar neden çizgiye dönüşür? Sonraki ders, dünyanın dönüşünü, yıldızları nokta gibi tutmak için gereken en uzun süreyi ve bu süreyi hesaplayan basit ve daha hassas kuralları ele alıyor.