Detay ve soyutlama

Öğrenme hedefi

Bir binanın bütününü göstermeyi bırakıp onun bir parçasını, bir desenini, bir çizgisini ya da bir dokusunu ayrı bir fotoğrafın konusu yapabileceksin. Tekrar eden pencereleri ya da panelleri karenin dört kenarından taşırarak desenin kareden dışarı devam ettiği izlenimini kuracaksın. İki malzemenin buluştuğu yerde, binanın nasıl yapıldığını anlatan bir ayrıntıyı bulacaksın. Binaların arasından yukarı bakarak çatı kenarlarının gökyüzünden kestiği biçimi bir şekil olarak okuyacaksın. Soyut bir karede bir insanın bakışı nasıl çektiğini ve karenin ölçeğini nasıl geri getirdiğini göreceksin; o insanın yüzünü, desenin sert ışığında kaybolmayacak biçimde pozlayacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın akşamüstü ışığında çektiği tuğla apartman karesini kulüpteki ekranda gösteriyor. Bir üye kareyi büyütüp yalnızca bir köşesini bırakıyor: sövenin altındaki keskin gölge, onun altında birbirine kaydırılarak örülmüş tuğla sıraları, köşede cumbanın eski ahşabı. Artık bir apartman görünmüyor; bir çizgi, bir örgü ve bir çatlak ağı görünüyor. Salondakilerin yarısı bu kırpımı bütün kareden daha uzun süre izliyor. Binanın bir parçası bütününden güçlü olabilir mi?

Bağlam

Bir biçimin kareyi dolduracak kadar tekrarlanmasıyla oluşan deseni, aralıklı tekrarın kurduğu ritmi ve bu tekrarın içinde bakışı kendine çeken tek farklı ögeyi simetri ve desen üzerine çalışırken ayırmıştın (Ders 14.3). Bir nesneye yaklaşarak ya da kırparak onu çevresinden koparmanın ve konusu şekil, çizgi, ton olan bir fotoğraf kurmanın yolunu soyut fotoğraf dersinde denemiştin (Ders 16.10). Pencere girintilerinde ve saçakların altında düşen gölgelerin bir cephenin derinliğini gösterdiğini de cepheyi saat saat izlerken fark ettin (Ders A.3).

Mimaride bu araçların hepsi bir arada bulunur, çünkü bir bina zaten tekrar eden parçalardan yapılır: aynı pencere, aynı tuğla, aynı panel, aynı korkuluk. Bir detay karesi bu parçalardan birini seçip onu binadan bağımsız bir görüntüye dönüştürür. Bu kareler ne binanın bütününü anlatmanın yerini tutar ne de ondan daha az değerlidir; ikisi aynı yapının iki ayrı okumasıdır.

Basit açıklama

Desen kareden nasıl taşar?

Taşan desen, tekrar eden bir ögenin karenin dört kenarından da dışarı devam edecek biçimde kadrajlanmasıdır. Pencerelerin, balkonların ya da panellerin ızgarası karenin içinde bir yerde bitiyorsa, izleyici binanın sınırını görür ve kareyi bir bina olarak okur. Izgara her kenardan kesilince bu sınır kaybolur; desen kareden dışarı, sonsuza kadar sürüyormuş gibi görünür ve kare bir binadan çok bir yüzey hâline gelir.

Bunun için desenin karşısında, makineyi cepheye paralel tutarak durmak gerekir; paralellik bozulursa ızgaranın çizgileri bir kaçış noktasına yönelir ve desen derinliğe doğru kayar. Uzaktan uzun bir objektifle çekmek bu paralelliği kurmayı kolaylaştırır, çünkü makineyi yukarı eğmeden cephenin yüksek bir bölümüne ulaşılabilir. Taşan bir desen çoğu zaman bir ölçek belirsizliği de yaratır: karede kapı ya da insan gibi boyutu bilinen bir öge yoksa izleyici gördüğü ızgaranın bir kibrit kutusu mu yoksa on katlı bir cephe mi olduğunu kestiremez. Bu belirsizlik soyutlamayı güçlendirebilir; bir tek pencerede beliren bir yüz ise hem desen bozan öge olur hem de ölçeği bir anda geri verir.

Bir ayrıntı binayı nasıl anlatır?

Birleşim ayrıntısı, iki malzemenin ya da iki yapı parçasının buluştuğu ve binanın nasıl yapıldığını gösteren yerdir: taşın cama değdiği bir çerçeve, ahşap bir kirişin demir bir bağlantıya oturduğu nokta, betonun kalıp izlerinin bir tuğla duvarla karşılaştığı köşe. Bu yerler bir binanın hem malzemesini hem de zanaatını anlatır; bir cephenin bütününde kaybolan bir işçiliği tek karede görünür kılar.

Böyle bir ayrıntıyı okumak için ışık çoğu zaman belirleyicidir. Yandan vuran ışık bir taşın yontu izlerini ve bir ahşabın liflerini kabartır; açık gölgenin eşit ışığı ise iki malzemenin rengini ve aralarındaki farkı daha sakin gösterir. Ayrıntı karesinde netlik de önemlidir: birleşim yeri tam netlikte olmalı, çünkü karenin bütün anlamı oraya yüklenmiştir. Çok yakın çekimlerde diyaframı biraz kısmak ya da makineyi yüzeye paralel tutmak netliği birleşimin iki yanına da yayar.

Yukarıya bakınca ne görünür?

Gökyüzü dilimi, iki ya da daha çok binanın arasından yukarı bakıldığında çatı kenarlarının ve cephelerin gökyüzünden kestiği biçimdir. Dar bir avluda, bir iç bahçede ya da iki yüksek yapının arasında dimdik yukarı bakan bir makine, binaları karenin kenarlarına doğru kaçan koyu duvarlar olarak, gökyüzünü ise ortada aydınlık bir şekil olarak kaydeder. Bu şekil bir yıldız, bir şerit ya da kırık bir üçgen olabilir; karenin konusu artık binalar değil, onların arasında kalan boşluktur.

Bu bakışta birleşen dikeyler bir hata değil, karenin kendisidir; makine tam yukarı döndüğünde çizgiler ortadaki bir noktaya doğru düzenli biçimde koşar. Pozlamayı gökyüzüne göre yapmak cepheleri karartıp şekli sertleştirir; cephelere göre yapmak gökyüzünü beyaz bir boşluğa çevirir. Hangisinin seçileceği, dilimin mi yoksa duvarların dokusunun mu anlatılacağına bağlıdır.

Görsel kanıt

Arkadaşın ertesi gün tuğla apartmanın yakınındaki, yetmişli yıllardan kalma beton bir iş hanına gidiyor. Hanın cephesi aynı boyda kare pencerelerden oluşan bir ızgara. Karşı kaldırımdan, uzun objektifiyle makineyi cepheye paralel tutarak ızgaranın ortasından bir bölüm seçiyor; pencereler dört kenardan da taşıyor ve kare bir satranç tahtası gibi duruyor.

Giriş katındaki pencerelerden birinde, saçları örgülü, koyu kahverengi tenli bir memur çalışıyor. Beton güneşte parlak, odanın içi gölgede; ilk karede makine betona göre ölçtüğü için kadının yüzü camın ardında koyu bir lekeye dönüşmüş. Arkadaşın cama yaklaşıp fotoğrafı anlatıyor, kadın gülerek kabul ediyor ve güneşin içeri düştüğü masanın ucuna geçiyor. Ölçümü yüzüne alıp betonun parlak kısımlarının ayrıntı taşıdığını ekrandaki uyarıyla kontrol ediyor: yüzün ince çizgileri ve tenin sıcak kahverengisi okunuyor, ızgara hâlâ ayrıntılı.

Sonra hanın avlusuna giriyor. Dört cephenin arasından dimdik yukarı bakınca gökyüzü ortada bir kare olarak beliriyor, cepheler dört yöne kaçan koyu duvarlara dönüşüyor. Çıkarken giriş kapısında demir kapı kasasının cilalı taşa oturduğu köşeyi yandan vuran ışıkta çekiyor.

Sık yapılan hata

Özet

Bir binanın parçası, bütünü göstermeyen ama kendi başına bir şey anlatan bir fotoğrafa dönüşebilir: taşan desen tekrarı kareden dışarı sürdürür, birleşim ayrıntısı binanın nasıl yapıldığını gösterir, gökyüzü dilimi binaların arasında kalan boşluğu şekle çevirir. Desenin içindeki bir yüz ölçeği geri getirir ve bakışı toplar; o yüz, ölçümü kendisinden alarak pozlanır.

Mini ödev

Bu ödevde tek bir binadan üç soyut ayrıntı karesi çıkaracaksın.

1. Tekrar eden pencereleri, balkonları ya da panelleri olan bir cephe bul; makineyi cepheye paralel tutarak deseni dört kenardan taşıran bir kare çek.
2. Aynı binada iki malzemenin buluştuğu bir yer bul ve onu yandan gelen ışıkta, birleşim yeri tam netlikte olacak biçimde çek.
3. Bir avluda ya da iki bina arasında dimdik yukarı bak ve gökyüzünün şeklini bir kez gökyüzüne, bir kez cephelere göre pozlayarak çek; desenin içinde biri varsa iznini alıp ölçümü yüzünden al.

Kendini değerlendir

• Desen karesinde binanın sınırı görünüyor mu, yoksa desen kareden taşıyor mu?
• Birleşim ayrıntısı binanın nasıl yapıldığını anlatıyor mu?
• Gökyüzü diliminin hangi pozlaması şekli daha güçlü gösteriyor ve neden?

Sözlük

Mini test

1. Bir desen karesinde ızgaranın dört kenardan taşması ne sağlar?

• A) Binanın sınırını belirginleştirir
• B) Desenin kareden dışarı devam ettiği izlenimini verir
• C) Renkleri doygunlaştırır
• D) Netlik alanını genişletir

2. Desen karesi çekerken makine neden cepheye paralel tutulur?

• A) Işığı artırmak için
• B) Pozlamayı kısaltmak için
• C) Izgaranın çizgileri bir kaçış noktasına yönelip deseni bozmasın diye
• D) Kumlanmayı azaltmak için

3. Birleşim ayrıntısı neyi gösterir?

• A) Binanın nasıl yapıldığını ve iki malzemenin nasıl buluştuğunu
• B) Binanın yüksekliğini
• C) Cephenin güneşi hangi saatte aldığını
• D) Binanın sokaktaki yerini

4. Güneşte parlak bir beton ızgaranın içindeki bir pencerede duran yüz nasıl pozlanır?

• A) Makinenin ölçümü betona göre bırakılır
• B) Pencere karenin dışında bırakılır
• C) Kare siyah beyaza çevrilir
• D) Ölçüm yüzden alınır ve betonun parlak kısımları uyarıyla kontrol edilir

Cevaplar

1. B — Sınır görünmeyince ızgara bir bina olmaktan çıkıp sürüp giden bir yüzey gibi okunur.
2. C — Paralellik bozulunca çizgiler derinliğe doğru kaçar ve düzenli tekrar dağılır.
3. A — Taşın cama ya da ahşabın demire oturduğu yer malzemeyi ve işçiliği birlikte anlatır.
4. D — Yüzden alınan ölçüm teni korur, uyarı ise betonun ayrıntısını kaybetmediğini gösterir.

Özet kartı

• Bir parça, bütünden bağımsız bir kare olabilir.
• Taşan desen: ızgarayı dört kenardan taşır, cepheye paralel dur.
• Birleşim ayrıntısı: malzeme ve işçilik; yan ışık, tam netlik.
• Gökyüzü dilimi: binaların arasındaki boşluk bir şekildir.
• Desendeki yüz ölçeği geri getirir; ölçümü yüzden al.

Sonraki derse köprü

İş hanındaki memur kadın, fotoğrafları görünce arkadaşına bir iş öneriyor: kiraya vermek istediği küçük bir stüdyo daireyi ilana koyacak ve telefonla çektiği karelerde oda bir dolap kadar dar görünüyor. Arkadaşın içeri girince pencereli ama gerçekten küçük bir odayla karşılaşıyor. Küçük bir oda nasıl ferah görünür? Sonraki ders, bir iç mekânı geniş açıyı abartmadan ve makineyi doğru yüksekliğe koyarak, olduğundan büyük değil, olduğu gibi ama ferah gösterecek yolları ele alıyor.