Işık ve saat

Öğrenme hedefi

Bir binanın cephesinin doğrudan güneşi hangi saatler arasında aldığını, cephenin baktığı yönden ve mevsimden çıkararak önceden bulabileceksin. Aynı cephenin yaz ve kış aylarında farklı saatlerde ışık aldığını, kuzeye bakan bir cephenin bile yaz sabahları kısa bir süre güneş gördüğünü hesaba katacaksın. Pencere girintilerinde, saçakların ve silmelerin altında düşen gölgelerin cephenin derinliğini nasıl gösterdiğini okuyacak, bu gölgeleri güneşin yüksekliğine göre bekleyeceksin. Gün battıktan sonra binanın kendi ışıklarının yandığı mavi saati planlayacak, cephe aydınlatmasının sıcak rengi ile gökyüzünün mavisi arasında bir beyaz dengesi seçeceksin. Bu sıcak ve serin karışımın içinde duran bir yüzü, hangi ışığın aydınlattığına bakarak kendi tonunda tutacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın tuğla apartmanı ilk kez cumartesi sabahı çekmişti; cephe gölgedeydi, tuğlalar kiremit tozu gibi soluk, pencere söveleri düz beyaz lekeler. Salı akşamüstü işten dönerken aynı sokaktan geçiyor ve durup kalıyor: güneş cepheye eğik vuruyor, her tuğlanın kenarı ayrı bir çizgi, sövelerin altında keskin birer gölge, cumba sanki cepheden öne çıkmış. Aynı bina, aynı sokak; değişen yalnızca saat. Ertesi gün o saatte dönüp yeniden çekmeye karar veriyor, ama akşam yürüyüşünde apartmanın pencereleri yandığında bir kez daha şaşırıyor. Bir bina hangi saatte güzelleşir?

Bağlam

Cephenin baktığı yönün, o cephenin günün hangi saatinde güneş alacağını belirlediğini mimariye ilk adımda öğrenmiştin (Ders 16.4). Güneşin gökyüzünde çizdiği yayın mevsimle kaydığını ve bunun bir haritayla önceden okunabileceğini manzara planlamasında görmüştün (Ders M.2). Güneş ufkun altına indikten sonra lambalarla gökyüzünün aynı parlaklığa geldiği o birkaç dakikayı da şehir gecelerinde yakalamıştın (Ders G.2).

Bu ders bu üç bilgiyi tek bir binaya uyguluyor. Bir binaya giden fotoğrafçının elinde iki değişken var: cephenin yönü değişmez, ama güneşin nerede olduğu saatten saate ve aydan aya değişir. Bu ikisini birlikte okuyan biri, binanın neye benzeyeceğini oraya gitmeden bilebilir. Soru bir saati «en iyi» ilan etmek değil; binanın fikrini hangi ışığın taşıdığını bulmaktır.

Basit açıklama

Cephe güneşi ne zaman alır?

Cephe ışık aralığı, bir cephenin doğrudan güneş aldığı, güneşin cepheye önden ya da yandan vurabildiği zaman dilimidir. Güneş cephenin önündeki yarım dairede olduğu sürece cephe aydınlanır; güneş cephenin düzleminin arkasına geçtiği anda cephe gölgeye düşer. Aralığın başı ve sonu, güneşin cepheye en eğik vurduğu anlardır.

Bu aralık mevsimle kayar. Türkiye'nin enlemlerinde güneş yazın kuzeydoğudan doğar ve kuzeybatıda batar, kışın ise güneydoğudan doğar ve güneybatıda batar. Bunun sonucu şaşırtıcıdır: kuzeye bakan bir cephe haziranda sabah erken saatlerden dokuz dolaylarına kadar ve akşamüstü beşten sonra kısa süre güneş görür, aralıkta ise hiç görmez. Güneye bakan bir cephe kışın bütün gün alçak ve eğik bir güneş alırken, yazın öğlen güneşi neredeyse tepeden, cepheye paralele yakın bir açıyla gelir. Aynı bina bu yüzden bir mevsim dizisi kadar farklı görünebilir; ışık aralığını bir güneş haritasından bulmak, gidilecek günü ve saati seçmeyi kolaylaştırır.

Gölgeler cepheye ne katar?

Kabartma gölgesi, pencere girintilerinde, saçakların, balkonların ve silmelerin altında düşen ve cephenin derinliğini gösteren gölgedir. Düz bir fotoğrafta bir cephenin ne kadar girintili çıkıntılı olduğu ancak bu gölgelerden anlaşılır. Güneş cepheye tam önden vurduğunda gölgeler girintilerin içine saklanır ve cephe bir kartona basılmış gibi düzleşir. Güneş yana ya da yukarı kaydıkça gölgeler uzar; kısa bir kabartma gölgesi ince bir silmeyi, uzun bir gölge derin bir saçağı anlatır.

Bir binanın hangi gölgeyle daha iyi anlatılacağı, onun fikrine bağlıdır. Derin taş oymaları olan bir cephe yan ışıkta canlanır; düz ve renkli bir cephe ise sert gölgelerle bölünebilir ve açık gölgenin eşit ışığında malzemesinin rengini daha dürüst gösterebilir. Bulutlu bir gün de bu yüzden her zaman kayıp değildir. Bir cam cephe ise gölgeden çok yansımayla yaşar: karşısındaki gökyüzünü ya da binaları taşır ve saatle birlikte o yansıma da değişir.

Mavi saatte bina nasıl okunur?

Cephe aydınlatması, bir binanın gece görünmesi için dışına yerleştirilmiş, çoğu zaman aşağıdan yukarı vuran ve sıcak renkte olan ışıklardır. Mavi saatte bu ışıklar ve içeride yanan pencereler, gökyüzünün derin mavisiyle aynı karede buluşur. Bu sırada gökyüzü karanlıktan ayrı bir yüzey olarak okunur, binanın silueti belli olur ve içerideki hayat pencerelerden görünür.

Bu ışığın rengi bir karar ister. Beyaz dengesi cephe aydınlatmasına göre ayarlanırsa taş nötr, gökyüzü koyu mavi olur; gün ışığına yakın bir ayarda taş turuncuya, gökyüzü daha açık bir maviye kayar. İkisi de doğru olabilir; sıcak ile serin arasındaki bu karşıtlığın ne kadar görüneceği senin seçimindir. Aşağıdan vuran aydınlatma kabartma gölgelerini ters çevirir: gölgeler artık silmelerin üstüne düşer ve bina gündüzkünden başka bir yüz gösterir.

Karede bir insan varsa, yüzüne hangi ışığın vurduğuna bak. Gökyüzünün serin ışığıyla aydınlanan bir yüz, sıcak bir beyaz dengesiyle bile gri ve soluk kalabilir; bu, koyu bir tende sıcaklığın büsbütün kaybolmasına, açık bir tende ise morumsu bir soğukluğa yol açabilir. Kişiyi bir vitrinin ya da açık bir kapının ışığına yakın durdurmak, yüzüne binayla aynı renkte bir ışık verir.

Görsel kanıt

Arkadaşın telefonundaki bir güneş haritasına bakıyor: apartmanın cephesi kuzeybatıya bakıyor; eylül ortasında güneş cepheye ancak saat üçü biraz geçe dönüyor ve gün batımına kadar batıdan, cepheye eğik vuruyor. Cumartesi sabahı cephenin neden soluk olduğu artık açık.

Çarşamba akşamüstü o saatte geliyor. Güneş sokağın ucundan cepheyi yalıyor; her sövenin altında bir karış uzunluğunda kabartma gölgesi var, cumbanın alt kenarı cepheye koyu bir çizgi düşürüyor, tuğlaların arasındaki derzler kabarmış. Karşı kaldırımdan, makineyi düz tutarak çekiyor.

Güneş batıyor, sokak griye dönüyor. Yirmi dakika kadar sonra pencereler tek tek yanıyor ve giriş katındaki fırının vitrini turuncu bir ışıkla doluyor. Sehpayı kuruyor, beyaz dengesini fırının ışığına yakın tutarak birkaç saniyelik bir pozlama yapıyor: gökyüzü derin mavi, tuğla sıcak kahverengi. Fırıncı, esmer tenli genç bir adam, bir tepsiyle kapıya çıkıyor. İzin alıp onu vitrinin önünde birkaç saniye kıpırdamadan durmaya çağırıyor; vitrin ışığı yüzünün bir yanını aydınlatıyor, alnındaki un izi ve teninin bakır tonları okunuyor. Kapı aralığında gökyüzünün ışığında kalan ilk denemede ise aynı yüz kül rengine dönmüş.

Sık yapılan hata

Özet

Bir cephe, baktığı yöne ve mevsimdeki güneş yoluna göre belirli bir cephe ışık aralığında doğrudan güneş alır; bu aralık önceden bir haritayla bulunabilir. Kabartma gölgeleri cephenin derinliğini anlatır, cephe aydınlatması ise mavi saatte binaya başka bir yüz verir; hangi saatin seçileceği bir kural değil, binanın fikrine hangi ışığın hizmet ettiğine verilen bir karardır.

Mini ödev

Bu ödevde tek bir binayı üç ayrı ışıkta çekip karşılaştıracaksın.

1. Yakınındaki bir binanın cephesinin hangi yöne baktığını bul ve bir güneş haritasından bu mevsimde cephe ışık aralığını çıkar.
2. Binayı aralığın içinde güneş cepheye eğik vururken, aralığın dışında cephe gölgedeyken ve mavi saatte pencereler yandıktan sonra aynı yerden çek.
3. Mavi saat karesine binada yaşayan ya da çalışan birini, iznini alarak, sıcak bir ışığın yakınında kat.

Kendini değerlendir

• Eğik ışıkta çektiğin karede kabartma gölgeleri cephenin hangi ayrıntısını ortaya çıkardı?
• Mavi saat karesinde seçtiğin beyaz dengesi taşı ve gökyüzünü nasıl gösteriyor?
• Karedeki yüz hangi ışıkla aydınlanıyor ve kendi tonunda mı?

Sözlük

Mini test

1. Cephe ışık aralığı neye bağlıdır?

• A) Cephenin yönüne ve mevsimdeki güneş yoluna
• B) Binanın yüksekliğine
• C) Objektifin odak uzaklığına
• D) Makinenin ISO değerine

2. Türkiye'nin enlemlerinde kuzeye bakan bir cephe hangi dönemde doğrudan güneş görebilir?

• A) Kış öğlenlerinde
• B) Hiçbir zaman
• C) Yaz aylarının sabah erken ve akşamüstü geç saatlerinde
• D) Yalnızca bahar ekinoksunda öğlen

3. Güneş cepheye tam önden vurduğunda cephe neden düz görünür?

• A) Işık çok sıcak olduğu için
• B) Kabartma gölgeleri girintilerin içine saklandığı için
• C) Gökyüzü karardığı için
• D) Beyaz dengesi bozulduğu için

4. Mavi saatte gökyüzünün serin ışığında kalan bir yüz için ne yapılabilir?

• A) Pozlama süresi kısaltılır
• B) Beyaz dengesi en serin ayara alınır
• C) Kişi karenin kenarına itilir
• D) Kişi bir vitrinin ya da kapının sıcak ışığına yaklaştırılır

Cevaplar

1. A — Cephenin önündeki yarım daireye güneşin ne zaman girdiğini yön ve mevsim birlikte belirler.
2. C — Yazın güneş kuzeydoğudan doğup kuzeybatıda battığı için kuzey cephesi kısa süre güneş alır.
3. B — Önden gelen ışık derinliği gösteren gölgeleri yok eder ve cephe bir yüzey gibi düzleşir.
4. D — Sıcak ışığa yaklaşan yüz binayla aynı renkte aydınlanır ve tonu soluk kalmaz.

Özet kartı

• Cephe ışık aralığı: yön + mevsim; haritayla önceden bul.
• Kuzey cephe bile yaz sabahı ve akşamı kısa süre güneş görür.
• Kabartma gölgesi derinliği anlatır; önden ışık cepheyi düzleştirir.
• Mavi saatte cephe aydınlatması binaya başka bir yüz verir; beyaz dengesi senin kararın.
• Yüzü serin gökyüzü ışığında bırakma; sıcak bir ışığa yaklaştır.

Sonraki derse köprü

Akşamüstü ışığında çektiği karelerden birini ekranda büyüten arkadaşın, apartmanın bütününden çok bir köşeye takılıyor: art arda dizilmiş tuğlaların örgüsü, bir sövenin altındaki gölgenin keskin çizgisi, cumbanın ahşabındaki çatlaklar. Kadrajı daraltıp yalnızca o parçayı bırakınca kare başka bir şey anlatmaya başlıyor. Binanın bir parçası bütününden güçlü olabilir mi? Sonraki ders, bir binayı tümüyle göstermeyi bırakıp desenini, çizgisini ve dokusunu ayırarak soyutlamaya yaklaşmayı ele alıyor.